پهپادها در خط مقدم بازآرایی دفاعی؛ پیام روشن فرماندهان نظامی به دشمن

 بازدیدهای اخیر سردار سرلشکر علی عبداللهی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا(ص)، و امیر سرلشکر امیر حاتمی، فرمانده کل ارتش جمهوری اسلامی ایران، از مراکز تولید و توسعه پهپادهای نظامی، فراتر از بازدیدهای معمول سازمانی، حامل پیام‌هایی درباره اولویت‌های دفاعی کشورمان در دوره پس از جنگ‌های اخیر است؛ پیام‌هایی که هم بر تداوم مسیر خودکفایی و تقویت توان رزمی تأکید دارند و هم نشان می‌دهند تجربه مواجهه مستقیم با دشمن، به بازنگری در شیوه‌های تجهیز و آمادگی نیروهای مسلح انجامیده است.

در شرایطی که ماهیت جنگ‌های جدید با سرعت زیادی در حال تغییر است و فناوری‌های بدون سرنشین، سامانه‌های هوشمند و تجهیزات کم‌هزینه‌تر، نقش فزاینده‌ای در میدان نبرد پیدا کرده‌اند، تمرکز فرماندهان ارشد نظامی بر خطوط تولید پهپادی را باید در چارچوب تلاش برای انطباق ساختار دفاعی با الزامات جدید میدان نبرد ارزیابی کرد.

پهپاد؛ از یک ابزار عملیاتی تا بخشی از راهبرد دفاعی

سردار سرلشکر علی عبداللهی در جریان بازدید از دستاوردها و بخشی از خطوط تولید پهپادی ارتش جمهوری اسلامی ایران، با اشاره به آمادگی، انگیزه و ابتکارات متخصصان داخلی، بر ضرورت تقویت توانمندی‌های نیروهای مسلح و بهره‌گیری از تجربه جنگ‌های اخیر تأکید کرد.

رئیس ستاد کل نیروهای مسلح با اشاره به توسعه خطوط متعدد تولید پهپاد و ارتقای تجهیزات به دست متخصصان ارتش، تصریح کرد که در صورت تکرار تجاوز دشمن، پاسخ نیروهای مسلح می‌تواند محکم‌تر از گذشته باشد. او همچنین بر ضرورت استفاده از روش‌های متفاوت و تجهیزات نامتقارن در برابر دشمنانی تأکید کرد که از فناوری‌ها و تسلیحات پیشرفته برخوردارند.

اهمیت این اظهارات در آن است که در نگاه فرماندهان نظامی، افزایش توان دفاعی صرفاً به معنای دستیابی به تسلیحات پیچیده‌تر یا گران‌قیمت‌تر نیست. بخشی از این معادله به توانایی تولید تجهیزات متنوع، حفظ ظرفیت عملیاتی و طراحی پاسخ متناسب با نقاط قوت و ضعف طرف مقابل بازمی‌گردد.

در چنین رویکردی، پهپادها به دلیل قابلیت انجام مأموریت‌های گوناگون، امکان توسعه در مقیاس‌های مختلف و قابلیت به‌کارگیری در کنار سایر سامانه‌های نظامی، از جایگاه مهمی برخوردارند. البته اثربخشی این تجهیزات به عواملی مانند کیفیت عملکرد، ارتباط با سامانه‌های فرماندهی، آموزش نیروها و توانایی مقابله با پدافند دشمن نیز وابسته است.

سرلشکر عبداللهی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به تجربه جنگ‌های اخیر، بر این نکته تأکید کرد که تجهیزات پیشرفته و پرهزینه دشمن را می‌توان با مجموعه‌ای متنوع از تجهیزات مؤثر و کم‌هزینه‌تر به چالش کشید؛ رویکردی که در صورت تحقق عملیاتی، می‌تواند محاسبات هزینه و فایده طرف مقابل را تحت تأثیر قرار دهد.

تجربه جنگ‌های اخیر و ضرورت تغییر در محاسبات دفاعی

یکی از محورهای مشترک اظهارات رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و فرمانده کل ارتش، تأکید بر درس‌آموزی از جنگ‌های اخیر است. این تأکید نشان می‌دهد که تجربه میدانی، از نگاه فرماندهان، صرفاً به ارزیابی عملکرد گذشته محدود نمی‌شود، بلکه باید در برنامه‌ریزی برای تجهیزات، آموزش و آمادگی آینده نیز بازتاب پیدا کند.

امیر سرلشکر امیر حاتمی در بازدید از یکی از مراکز تولید پهپادهای رزمی تهاجمی ارتش، با اشاره به تجربه دو جنگ تحمیلی اخیر، بر ضرورت افزایش آمادگی و پرهیز از اعتماد به دشمن تأکید کرد. او همچنین گفت ارتش در حوزه تجهیزات مورد نیاز جنگ ناهم‌طراز، از نظر کمی و کیفی در وضعیت بهتری قرار دارد و در حوزه پهپادها و تجهیزات بدون سرنشین به بلوغ مناسبی رسیده است.

مفهوم «جنگ ناهم‌طراز» در این اظهارات اهمیت ویژه‌ای دارد. در چنین الگویی، طرفین الزاماً از نظر فناوری، حجم تسلیحات یا ساختار نظامی در موقعیت مشابهی قرار ندارند؛ بنابراین، نحوه استفاده از ظرفیت‌های موجود، تنوع ابزارهای رزمی، انعطاف‌پذیری عملیاتی و توان استمرار درگیری اهمیت پیدا می‌کند.

برای کشوری که بر توسعه توان داخلی و کاهش وابستگی تسلیحاتی تأکید دارد، آمادگی برای چنین شرایطی مستلزم آن است که تجهیزات متناسب با مأموریت‌های متفاوت طراحی و تولید شوند و آموزش، نگهداری و پشتیبانی آنها نیز هم‌زمان توسعه یابد.

از این منظر، تأکید فرمانده کل ارتش بر اینکه بخشی از تجهیزات این نیرو برای جنگ هم‌طراز و بخش دیگری برای جنگ ناهم‌طراز طراحی شده‌اند، بیانگر تفاوت میان برخورداری از تسلیحات و داشتن آمادگی متناسب با سناریوهای مختلف نبرد است.

البته سنجش دقیق میزان آمادگی دفاعی، تنها با اظهارات رسمی یا بازدید از خطوط تولید امکان‌پذیر نیست و به اطلاعاتی درباره ظرفیت واقعی تولید، میزان آمادگی عملیاتی، عملکرد تجهیزات و نتایج ارزیابی‌های میدانی نیاز دارد؛ اطلاعاتی که بخش مهمی از آنها ماهیت محرمانه دارند.

توسعه پهپادهای آرش؛ پیوند صنعت دفاعی با دانشگاه و شرکت‌های دانش‌بنیان

یکی دیگر از محورهای مهم سخنان فرمانده کل ارتش، اشاره به روند توسعه پهپادهای آرش و همکاری ارتش با وزارت دفاع بود.

به گفته امیر حاتمی، این همکاری با مشارکت وزارت دفاع آغاز شده و با شکل‌گیری تفاهم‌نامه‌ای گسترده، به فرآیندی صنعتی متکی بر زیرساخت‌های تولیدی و ظرفیت نخبگان، دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان تبدیل شده است.

این موضوع از دو جهت اهمیت دارد. نخست آنکه توسعه تجهیزات نظامی در مقیاس صنعتی، به استمرار تولید و امکان جایگزینی تجهیزات وابسته است؛ دوم آنکه ارتباط میان نیروهای عملیاتی، مراکز پژوهشی و صنایع دفاعی می‌تواند فاصله میان نیازهای میدان نبرد و توان طراحی و ساخت را کاهش دهد.

در حوزه پهپادها، این پیوند به‌ویژه اهمیت دارد؛ زیرا فناوری‌های مرتبط با پرواز خودکار، سامانه‌های هدایت، ارتباطات، حسگرها و مواد مورد استفاده در ساخت تجهیزات، به‌سرعت در حال تحول هستند. ازاین‌رو، حفظ مزیت عملیاتی به تولید یک محصول محدود نمی‌شود، بلکه مستلزم ارتقای مستمر فناوری و انطباق با روش‌های جدید مقابله با آن است.

فرمانده کل ارتش همچنین از فعالیت در حوزه تولید، توزیع و نگهداری این تجهیزات و آموزش نیروهای بهره‌بردار سخن گفت. این بخش از اظهارات او یادآور نکته‌ای اساسی است: توان پهپادی زمانی به یک ظرفیت دفاعی پایدار تبدیل می‌شود که زنجیره تولید تا نگهداری و آموزش، در کنار یکدیگر کار کنند.

چرا تجهیزات کم‌هزینه‌تر می‌توانند محاسبات دشمن را تغییر دهند؟

تأکید سرلشکر عبداللهی بر استفاده از تجهیزات متنوع و کم‌هزینه‌تر در برابر تسلیحات پیشرفته دشمن، به یکی از مسائل مهم جنگ‌های معاصر مربوط است: تفاوت هزینه میان ابزار حمله و سامانه‌های مقابله با آن.

در برخی شرایط، استفاده از تجهیزات نسبتاً ارزان برای ایجاد تهدید یا تحمیل هزینه به طرف مقابل می‌تواند او را به مصرف مهمات گران‌قیمت، افزایش سطح آماده‌باش یا اختصاص منابع بیشتر به دفاع وادار کند. بااین‌حال، این رابطه همیشگی و یک‌طرفه نیست و به نوع تجهیزات، مأموریت، کیفیت سامانه‌های دفاعی و شرایط عملیاتی بستگی دارد.

به همین دلیل، مزیت تجهیزات کم‌هزینه را نباید صرفاً در قیمت ساخت آنها خلاصه کرد. معیار مهم‌تر، نسبت هزینه و اثربخشی، امکان تولید در مقیاس مناسب، قابلیت اطمینان و میزان تأثیرگذاری آنها در مجموعه عملیات است.

در این چارچوب، توسعه پهپادها در کنار سایر تجهیزات بدون سرنشین می‌تواند بخشی از تلاش برای ایجاد تنوع در ابزارهای دفاعی و کاهش وابستگی به تعداد محدودی از سامانه‌های پیچیده باشد. بااین‌حال، پهپاد به‌تنهایی جایگزین همه ظرفیت‌های نظامی نیست و کارآمدی آن به هماهنگی با سایر اجزای قدرت دفاعی بستگی دارد.

پیام سیاسی و نظامی بازدیدها؛ آمادگی برای سناریوهای مختلف

اظهارات دو فرمانده ارشد نظامی در کنار بازدیدهای آنان از مراکز تولیدی، دو مخاطب اصلی دارد: افکار عمومی داخلی و طرف‌های خارجی.

در سطح داخلی، تأکید بر تولید تجهیزات بومی و ارتقای آمادگی نیروهای مسلح، پیامی درباره تداوم برنامه‌های دفاعی و تلاش برای کاهش وابستگی به خارج است. تأکید فرمانده کل ارتش بر روحیه نیروها و توسعه ظرفیت‌های تولیدی نیز در همین چارچوب قابل فهم است.

در سطح خارجی، سرلشکر عبداللهی با تأکید بر پاسخ قاطع به هرگونه تجاوز مجدد و سرلشکر حاتمی با تأکید بر ضرورت آمادگی در برابر تهدیدات، تلاش کردند بر هزینه‌های احتمالی هرگونه اقدام نظامی علیه کشورمان انگشت بگذارند.

در ادبیات بازدارندگی، چنین پیام‌هایی زمانی اثرگذاری بیشتری پیدا می‌کنند که با توانایی‌های عملیاتی معتبر و قابل اتکا همراه باشند. به بیان دیگر، بازدارندگی تنها با اعلام آمادگی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه به این بستگی دارد که طرف مقابل، توان پاسخ‌گویی و اراده استفاده از آن را تا چه اندازه جدی ارزیابی کند.

از همین رو، بازدید از خطوط تولید را می‌توان بخشی از نمایش تداوم فعالیت‌های دفاعی دانست، اما ارزیابی میزان تأثیر آن بر محاسبات طرف مقابل، به شواهد و اطلاعات بیشتری نیاز دارد.

بازدارندگی؛ از اعلام آمادگی تا استمرار توان دفاعی

مجموع اظهارات سرلشکر عبداللهی و سرلشکر حاتمی، بر چند محور مشترک استوار است: تداوم خودکفایی دفاعی، توسعه تجهیزات بدون سرنشین، استفاده از تجربه جنگ‌های اخیر و آماده‌سازی نیروهای مسلح برای مواجهه با تهدیدات متفاوت.

تأکید بر پهپادها در این میان، از تغییر وزن فناوری‌های بدون سرنشین در برنامه‌ریزی نظامی حکایت دارد؛ تغییری که تنها به کشورمان محدود نیست و در ارتش‌های مختلف جهان نیز مشاهده می‌شود. تفاوت اصلی در چگونگی انطباق این فناوری‌ها با نیازهای عملیاتی، ظرفیت صنعتی و ساختار دفاعی هر کشور است.

در عین حال، تبدیل دستاوردهای فناورانه به بازدارندگی پایدار، نیازمند فراتر رفتن از افزایش تعداد تجهیزات است. کیفیت تولید، قابلیت اطمینان، آموزش نیروها، نگهداری، هماهنگی میان بخش‌های مختلف نیروهای مسلح و توان اصلاح نقاط ضعف، همگی در این مسیر نقش دارند.

پیام مشترک بازدیدهای اخیر فرماندهان ارشد نظامی را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد: برنامه دفاعی کشورمان بر حفظ آمادگی و توسعه ظرفیت پاسخ‌گویی متمرکز است و تجربه جنگ‌های گذشته، ضرورت بازنگری مستمر در ابزارها و شیوه‌های دفاعی را برجسته کرده است. اکنون معیار اصلی سنجش این مسیر، میزان موفقیت در تبدیل ظرفیت‌های تولیدی و فناوری به آمادگی عملیاتی پایدار و بازدارندگی مؤثر خواهد بود.

بازدارندگی و پیام به دشمن

در اظهارات فرماندهان، توسعه توان پهپادی با آمادگی برای پاسخ‌گویی به تهدیدها پیوند خورده است. سرلشکر عبداللهی تأکید کرد که اراده نیروهای مسلح برای دفاع از کشور تقویت شده و هرگونه خطای دوباره دشمن با پاسخی قاطع‌تر روبه‌رو خواهد شد. این پیام، در کنار تأکید بر استفاده از تجهیزات متنوع و روش‌های نامتقارن، بیانگر تلاش برای افزایش هزینه هرگونه اقدام نظامی علیه ایران است.

در مجموع، بازدیدهای اخیر از مراکز تولید پهپادی نشان می‌دهد که توسعه تجهیزات بدون سرنشین و اتکا به ظرفیت‌های داخلی، جایگاه پررنگی در نگاه فرماندهان نظامی به آمادگی دفاعی پیدا کرده است. تأکید بر درس‌آموزی از جنگ‌های اخیر نیز حاکی از آن است که این مسیر، تنها به افزایش شمار تجهیزات محدود نمی‌شود و بازنگری در شیوه‌های تجهیز، آموزش و پاسخ‌گویی را نیز دربرمی‌گیرد. پیام اعلام‌شده از سوی فرماندهان روشن است: ایران بر تقویت توان دفاعی خود تأکید دارد و هرگونه تجاوز را با پاسخ مواجه خواهد کرد.