رزمایش مرکب دریایی ایران و روسیه پس از چند روز تمرین تاکتیکی در آب‌های دریای عمان و شمال اقیانوس هند، با بدرقه ناو بالگردبر «استویسکی» روسیه از سوی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در بندرعباس پایان یافت. این رزمایش که با شرکت یگان‌های سطحی، پروازی و نیروهای ویژه دو کشور برگزار شد، فراتر از یک تمرین نظامی، پیامی روشن از شکل‌گیری یک ائتلاف دریایی جدید در برابر نظم تک‌قطبی بود. امنیت جمعی به جای حضور فرامنطقه‌ای آنچه در این رزمایش بیش از قدرت‌نمایی صرف، خودنمایی می‌کرد، تغییر گفتمان امنیتی در منطقه بود. امیر دریادار دوم حسن مقصودلو، سخنگوی رزمایش، با تأکید بر اینکه هدف اصلی «ارتقای امنیت و تعاملات پایدار دریانوردی» است، عملاً از الگویی سخن گفت که سال‌هاست ایران به‌عنوان جایگزین حضور نیروهای فرامنطقه‌ای مطرح می‌کند: امنیت جمعی با محوریت کشورهای ساحلی. برخلاف گذشته که ابرقدرت‌ها با حضور ناوگان‌های خود مدعی تأمین امنیت خاورمیانه بودند، اینک ایران و روسیه در نزدیک‌ترین آب‌های استراتژیک جهان، بدون حضور ناوهای آمریکایی یا ائتلاف‌های غربی، سناریوی مقابله با تهدیدات را تمرین می‌کنند.

تحلیل سناریوهای اجراشده نشان می‌دهد که این رزمایش صرفاً یک تمرین تشریفاتی نبوده است: ۱. آزادسازی کشتی ربوده شده: مهم‌ترین بخش عملیاتی رزمایش، تمرین آزادسازی یک کشتی تجاری از چنگ دزدان دریایی بود. در این مرحله، بالگردهای SH3D نیروی دریایی ارتش و بل ۴۱۲ سپاه پاسداران، با پشتیبانی ناوشکن «الوند» به‌عنوان سرفرماندهی، صحنه‌ای واقعی از مقابله با تروریسم دریایی را بازآفرینی کردند. حضور تیم‌های عملیات ویژه روسیه در کنار تکاوران ایرانی، نشان‌دهنده سطح بالای هماهنگی تاکتیکی میان دو کشور است. ۲. عکس‌برداری هوایی (Photo Ex) و آرایش‌های تاکتیکی: این تمرین که با حضور ناوشکن الوند، ناو موشک‌انداز نیزه، ناو خنجر، ناو استویسکی روسیه و شناورهای تندر و شهید صیاد سپاه اجرا شد، اگرچه در ظاهر صرفاً یک مانور تصویری به نظر می‌رسد، اما در عمل آزمونی برای فرماندهی و کنترل مشترک، هماهنگی در استقرار و واکنش سریع در شرایط عملیاتی محسوب می‌شود. ۳. بازدیدهای متقابل و دیپلماسی نظامی: سفر فرمانده ناوگروه روسیه به کارخانجات نداجا و بازدید از ناوشکن جماران، نشان داد که همکاری دو کشور فراتر از رزمایش‌های دوره‌ای و وارد مرحله انتقال فناوری و تبادل تجربیات عملیاتی شده است. دریای عمان؛ نقطه تلاقی منافع راهبردی انتخاب منطقه دریای عمان و شمال اقیانوس هند برای این رزمایش، هوشمندانه و حاوی پیام‌های ژئوپلیتیک متعددی است: · کنار زدن دیوار تحریم‌ها: این منطقه شاهرگ حیاتی اقتصاد جهان و محل عبور نفتکش‌های حامل انرژی ایران و روسیه به بازارهای آسیایی است. برگزاری رزمایش در این نقطه، پیام روشنی به دشمنان می‌دهد: امنیت خطوط کشتیرانی دو کشور، خط قرمز مشترک است. · پیام به پایگاه‌های فرامنطقه‌ای: این رزمایش درست در همسایگی پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس برگزار شد. ناخدایکم الکسی سرگیف، فرمانده ناوگروه روسیه، با صراحت گفت: «آمادگی داریم در هر منطقه‌ای رزمایش‌های مشترک برگزار کنیم.» این جمله را باید خطاب به کسانی دانست که هنوز منطقه را حیاط‌خلوت خود می‌پندارند. سپاه و ارتش؛ هماهنگی در اوج نکته قابل تأمل دیگر در این رزمایش، حضور هماهنگ نیروی دریایی ارتش و سپاه پاسداران در کنار یکدیگر بود. در شرایطی که دشمنان همواره به دنبال القای شکاف میان نهادهای نظامی ایران هستند، اجرای موفق عملیات‌های ترکیبی توسط شناورهای الوند (نداجا) و شناورهای شهید صیاد و تندر (سپاه) در کنار بالگردهای دو نیرو، نمایشی از انسجام داخلی بود. نگاه به آینده سخنگوی رزمایش تأکید کرد که «توجه دو کشور به تحولات جاری در دریای عمان و شمال اقیانوس هند» دلیل برگزاری این مانور است. این جمله کلیدی است؛ چراکه تحولات جاری منطقه شامل افزایش حضور ناوگان‌های غربی، تنش بر سر کشتی‌های تجاری و تلاش برای بین‌المللی‌سازی امنیت خلیج فارس است. ایران و روسیه با این رزمایش عملاً اعلام کردند که دوره انحصارطلبی دریایی به سر آمده و کشورهای منطقه توانایی تأمین امنیت جمعی را بدون حضور بیگانگان دارند. همان‌طور که در بیانیه پایانی رزمایش آمد، این تمرین «در کنار سایر تمرین‌های نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، بیانگر تعهد طرفین به مقابله با یک‌جانبه‌گرایی و حمایت از امنیت تجارت دریایی» بود. نتیجه‌گیری رزمایش مرکب ایران و روسیه در دریای عمان، اگرچه در ظاهر یک تمرین چهارروزه بود، اما در باطن گامی دیگر در جهت شکل‌گیری نظم نوین امنیتی در غرب آسیا محسوب می‌شود. نظمی که در آن کشورهای منطقه، بدون اتکا به قدرت‌های فرامنطقه‌ای، امنیت خود را تأمین می‌کنند و دایره همکاری‌هایشان را تا جایی گسترش می‌دهند که منافع مشترک اقتضا کند. تداوم این رزمایش‌ها در سال‌های آینده، می‌تواند به یک عادت راهبردی در منطقه تبدیل شود؛ عادتی که هر بار برگزار می‌شود، زنگ هشداری برای ناوگان‌های دوردست خواهد بود.