ایران واقعی، از برساختگی «باستان‌گرایی » تا اصالت «یگانگی با اسلام»
هویت واقعی ایرانی در حکمت فردوسی، عقلانیت مفسّرانه اسلامی و مکتب اهل‌بیت علیهم السّلام بازتعریف شده است.
تمدن ایران در نگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی تمدنی «اصیل و کهن» و دارای «ملتی بااراده و غیور» است؛ ملتی که به‌فرموده رهبر انقلاب «درس‌های بزرگی را از آموزه‌های اسلام ناب محمّدی صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و معارف انقلاب اسلامی و مکتب رهبران حکیم خود، خمینی کبیر و خامنه‌ای شهید اعلی اللّه مقامهما الشّریف به‌خوبی فراگرفته و روزبه‌روز با تحقّق وعده‌های الهی، ایمانش به حقّانیّت این راه عمیق‌تر شده است.»
ملت ایران امروز پس از عبور از سنگلاخ‌های متعدد تاریخی، در دوران جمهوری اسلامی مسیر پیشرفت همه‌جانبه را برای تحقق ایرانی هرچه قوی‌تر در پیش گرفته است و در این مسیر از انواع مواریث کهن خود که مهم‌ترین آنها اسلام و مکتب حضرات اهل‌بیت معصومین علیهم السّلام است، بهره می‌گیرد.
در این دوران آن‌چیزی که ابرقدرتی را به ایران بازگرداند بی‌شک همین عنصر مسلمانی در مکتب اهل‌بیت پیامبر علیهم السّلام است، چنان‌که رهبر معظم انقلاب در پیام خود به‌مناسبت هفته دفاع مقدس فرمودند: «امروز کسانی ما را ابرقدرت چهارم دنیا می‌دانند، البته آنان بر اساس محاسبات دنیایی چنین می‌گویند؛ ولی محاسبات الهی، کشوری که خود را متعلّق به عترت طاهره صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین می‌داند و عمدۀ مردمانش دل‌بستۀ آن والامقامانند و برای اقامۀ حق هراسی ندارند را قدرت اوّل جهان می‌داند.»،
بر این اساس ارائه تبیینی صحیح از گسست‌ناپذیری ایرانیت و اسلامیت در مسیر اعتلای ایران عزیز ضروری است، ازاین‌رو نشست تخصصی «کلان‌روایت‌های هویتی و چیستی هویت ایرانی» با گفت‌وگوی آقای دکتر مهدی ناظمی پژوهشگر ارشد فلسفه پژوهشکده فرهنگ و هنر انقلاب اسلامی و آقای محمدحسین نظری، کارشناس و دانش‌آموخته فلسفه در مرکز مطالعات راهبردی برگزار شد.
در این نشست، مسائلی بنیادین از جمله دوگانه «تداوم و گسست» تاریخی، اصالت یا برساختگی باستان‌گرایی، پیوند تفکیک‌ناپذیر ایرانیت و اسلامیت، و چرایی شیفتگی متوهمانه نسبت به تجدد غربی در روایت ایران در عصر حاضر مورد واکاوی قرار گرفت.
ناظمی در مطلع سخن با طرح این پرسش فلسفی که؛ "اصولاً ایران چیست؟"، به نقد جریان‌های باستان‌گرا پرداخت و تصریح کرد که تاریخ‌نگاری دوره باستان در ایران سابقه‌ای فراتر از یک قرن ندارد و عمدتاً برساخته دوره‌های متأخر قاجار و پهلوی است. به‌باور ناظمی، نمی‌توان با تکیه بر چند کتیبه، سکه یا داده‌های باستان‌شناختی بسیار محدود، هویتی عظیم و جزمی بنا کرد که هر رویکرد متفاوتی را طرد کند.
فیلم کامل نشست
وی علت تعیین نقطه ورود اسلام یا حمله اعراب به‌عنوان مبدأ انحطاط در این روایت‌ها را یک غرض کاملاً ایدئولوژیک در راستای «اسلام‌زدایی و دین‌زدایی از جامعه» دانست. به‌گفته او؛ مروجان این نگرش نیازمند یک جایگزین در برابر دین بودند و به همین سبب، روایتی موهوم و دستکاری‌شده از ایران باستان پدید آوردند، در حالی که گذشته تنها در صورت حضور در حافظه تاریخی ملت، معتبر و زنده است و ایران پیش از اسلام نیز تمدنی عمیقاً دینی بوده است.
ناظمی فرضیه گسست مطلق فرهنگی پس از ورود اسلام را رد کرد و یادآور شد که فلات ایران و شبه‌جزیره عربستان پیوندهای دیرینه‌ای داشتند. ایرانیان نه‌تنها مغلوب فرهنگی نشدند، بلکه به‌شکلی مفسّرانه، فعال و اجتهادی اسلام را پذیرفتند، اوج این فاعلیت، قاعده‌مندسازی زبان عربی (صرف، نحو و بلاغت) توسط دانشمندان ایرانی و استفاده از این ساختار برای نظام‌بخشی به فهم دینی بود.
از سوی دیگر، ناظمی تأسیس فلسفه اسلامی را محصول پیوند فارابی میان منطق یونانی و زبان فارسی (به‌ویژه کارکرد فعل ربط) دانست و با تأکید بر اینکه "سرشت تاریخی ما با اسلام گره خورده است."، اظهار داشت که فرهنگ ایرانی بیرون از صبغه اسلامی‌اش وجود عینی ندارد و گرایش باطنی ایرانیان همواره معطوف به حضرات اهل‌بیت علیهم السّلام و تشیع بوده است.
وی با استناد به شاهنامه فردوسی، ایران را یک «جغرافیای میانجی» و «نقطه تعادل» نامید، تعادلی که به‌معنای میانجی‌گری فکری، انعطاف‌پذیری و زایندگی فرهنگی میان شرق و غرب است.
ناظمی شاهنامه را نخستین و اصلی‌ترین کانون قوام‌بخش مفهوم هویت ایرانی خواند، اثری که انگاره «فره ایزدی» را احیا کرد، بر این پایه، حاکم جائر (مانند ضحاک) مشروعیت ندارد و حکومت شأنی الهی دارد، این آموزه بعدها در عصر صفویه در تلاقی با تشیع بازتولید شد و صفویان توانستند با احیای ساختار سیاسی ممالک محروسه ایران، مرز هویتی خود را از خلافت عثمانی متمایز سازند، رویکردی که تا دوران معاصر نیز تداوم یافته است.
وی در بخش پایانی نشست، به بررسی علل اقبال نسل جوان به روایت‌های رمانتیک و غیرتاریخی پرداخت، آن را نتیجه رویارویی با تجدد و سلطه نظام رسانه‌ای غرب دانست و چنین استدلال کرد که ابزارهای تبلیغاتی معاصر، از جمله رسانه‌ها و جشنواره‌های سینمایی غربی، مانند ادوات نظامی برای مهار کانون‌های قدرت مستقل عمل می‌کنند و جامعه را به «عصر کلمات تهی» سوق داده‌اند، کلماتی بدون مدلول واقعی که تنها مانع گفت‌وگوی استدلالی هستند.
ناظمی برای تبیین این پدیده، تمثیل «روان‌شناسی بردگان امپراتوری» را مطرح کرد. سازوکاری تاریخی مشابه لشکر گلادیاتورهای روم یا سپاه ینی‌چری (چریکی) عثمانی، که در آن اقشاری از درون جوامع غیرغربی، با تعصب از هژمونی ارباب غربی دفاع می‌کنند، رنج‌ها و تحقیرها در غرب را نادیده می‌گیرند و همواره جامعه مبدأ خود را مقصر می‌دانند، زیرا یک برده هرگز در حقانیت ارباب تردید نمی‌کند.
برآیند این نشست نشان می‌دهد که هویت واقعی ایرانی نه در کاوش‌های باستان‌گرایانه خاک‌خورده و ستیز با دین، بلکه در یک سنت زنده و پویا متجلی است، هویتی که در حکمت فردوسی، عقلانیت مفسّرانه اسلامی و مکتب اهل‌بیت علیهم السّلام بازتعریف شده است و حفظ پایداری آن امروز نیز در گرو تکیه بر همین نقطه تعادل در برابر تهاجم تجدد غربی است.