بازخوانی یکگفتگو؛ "غرب" هفت شهر عشق را گشت و ما اندر خم یک کوچهایم!
غرب بعد از چند قرن، فهمیده باید به فلسفه و دین برگرددد و محدودیتهای علم را بپذیرد ولی ما هنوز نپذیرفتیم.
مرحوم پروفسور مهدی گلشنی که امروز شنبه 30 آبان درگذشت، سراغ تحلیل جایگاه روشنفکری در ایران و تبیین مرز بین علم و شبه علم رفته بود.
درگذشت اینمتفکر ایرانی بهانهای برای مرور و دوبارهخوانی اینگفتگوست؛
نفوذ جدی غرب در جریان علمی فعلی ایران
یک نکتۀ مهمی که از آن در مملکت ما غفلت شده است، نفوذ عمیق غرب در همۀ سطوح علمی دانشگاهها، مدارس و غیره است. جهت آن، حاکمیت طولانی مدت تفکر پوزیتیویستی از نیمۀ دوم قرن نوزدهم است و ملاک حقیقت تنها امور قابل مشاهده و دسترسی گردید. پوپر در نیمۀ اول قرن بیستم دانش را تعریف نمود و آن را بردو گونه دانست: علم و غیر علم. علم را علوم تجربی و فیزیک و غیره دانست. اما غیر علم شامل دو قسمت گشت: آنچه علم نیست اما معتبر است که فلسفه و اخلاق، ارزشهای اخلاقی در این دسته است. قسمت دوم، شبهعلم است. آسترولوژی، کیمیا را از این دسته دانست. او معیار علم را ابطال و اثباتپذیری براساس تجربه میداند.
فلاسفۀ پس از پوپر در ادعای او تشکیک نمودند و معیار اعتمادپذیری را برای علم و شبهعلم تعریف کردند. البته در این باب نیز اتفاقنظر داشتند. معتقد بودند که نتیجۀ ادعای پوپر، اعتمادپذیری است. در ایران اما، به جهت نفوذ غرب، همواره علمطب و علمدینی به عنوان شبهعلم تلقی گردیدهاند. این درحالی است که هیچ اطلاع دقیقی وجود ندارد، نسبت به آنچه در سی – چهل سال اخیر در غرب نسبت به این علوم رخداده است. این ضعف اطلاع هم در دانشگاه و هم در حوزۀ علمیه مشهود است.
بازگشت فلسفه و دین در غرب
یکی از اتفاقات در غرب، احیای علوم انسانی است. در MIT یک عده از اساتید که از دانشگاههای مهم دنیا میباشند، مقالههایی نشر دادند که فارغالتحصیلان ما در آمریکا موفق نیستند. رئیس دانشگاه آدم دانایی بود و جلسهای بین اساتید علوم انسانی و مهندسین گذاشت و به این نتیجه رسیدند که دانشجویان مهندسین یک تعداد واحد از علوم انسانی را بگذرانند. و حتی دوره لیسانس مشترک علوم انسانی با علوم پایه را در MITبه راه انداختند. یعنی در غرب قضیه فرق کرد.
رخداد دیگر در غرب، برگشت فلسفه است. زمانیکه شصت سال پیش در برکلی بودم، مطلقاً صحبتی از فلسفه در دانشکدههای مهم برکلی نبود. در فیزیک، زیستشناسی، فلسفه واقعاً محلیازاعراب نداشت. اکنون بهگونهای احیاء شده است که فیزیکدانها به ادعای انیشتین رسیدهاند که اگر میخواهید مسائل مهم فیزیک را حل نمایید، باید با فلاسفه بنشینید. در غرب تعداد زیادی دانشکده و بخشهای فلسفه فیزیک راه افتاده است.
از دیگر رخدادهای غرب، بازگشت دین است. دین هم در سران علم و هم سران فلسفه مطرحشده است و بهقدری مطرحشده است که بعضی از فلاسفه افکارشان بسیار نزدیک به فلسفه اسلامی شده است و من متأسفم که حوزه واقعاً از این استفاده نکرده است.
خاطرهای در این باب دارم. یکجملهای از راجرز فِریک -فیلسوف انگلیسی- برای حضرت آیتالله مصباح نقل کردم. فرمودند: «عجیب است که یک فیلسوف انگلیسی چنین حرفی را بزند!» همین فیلسوف این کتاب را نوشته است که روح غیرمادی است. درحالیکه دانشکدههای علومشناختی در ایران، هنوز روح را مادی میدانند و در ذهن به دنبال مغز هستند.
کتاب هایکینگ ترجمه و هشت مرتبه چاپشده است. این کتاب، الحادی است. اما کتاب آدمهای تراز اول فلسفه و فیزیک ترجمه نشده و کمتر ترجمهشده است. آقای دکتر جمالی و دکتر عزیزی درحال ترجمۀ این کتب هستند. بنابراین از این لحاظ عقب افتادهایم و غرب نگذاشته است که این تحولات منتقل گردند.
تحول فهم غرب از علم تجربی
رخداد دیگر این است که در غرب فهمیدهاند، علم تجربی محدودیت دارد. علم تجربی نمیتواند ارزشهای اخلاقی مثل ارزش عدالت و ضدارزش ظلم را توجیه نماید. و دیگر اینکه علم تجربی، قادر به پاسخگویی سؤالات بنیادی بهمانند « از کجا آمدهام و به کجا میرومِ» انسان نمیباشد. عین جملهای است که پوپر گفتهاست و اسم آن را « سؤالات بنیادین (= Ultimate Questions) نهادهاست.
یکی از برندگان جایزه نوبل در پزشکی معتقد است، علم قادر به پاسخگویی سؤالات بنیادین بشر نمیباشد؛ یا باید به فلسفه رجوعنمود یا به دین. دریکی از کتابهای خود نقل کردهام که تعداد بیشماری از علمای تراز اول معتقدند، دین پاسخگوی سؤالات بنیادین است.
باید توجهداشت که هرعلم و نظریهای، دارای اصل و فرضیهای است که بر آن مبتنی شده است. به مانند نظریۀ داروین که طرفدار بسیاری داشت و به ضرر خداباوری با آن استدلال مینمودند. یکی از فیلسوفان مهم روسیه که مهمترین فیلسوف زیستشناسی است، افشاگرینمود و بیانداشت، در زیستشناسی اصل طبیعتگرایی (=Natinalisim)، حاکم است. یعنی تنها چیزی علمی است که قابلمشاهده باشد. او همچنان این نظریه را قبول دارد اما اشاره به فرض مهمی در این نظریه مینماید.
یک مسئله دیگری که این آقایان از آن غافلاند این است، در هر رشتهای از فیزیک و زیستشناسی و غیره یک نظریه حاکم است و در هر نظریه، تعدادی اصول حاکم است. این اصول «عام» یا «متافیزیکی» از آن نظریه استنباط نگشتهاند. نظریه را ساختهاند و باتجربه تطبیق دادهاند اما از خود آن گرفته نشده است. بنابراین این اصول، چگونه بهدستآمده است؟ از دین گرفتهشده است.
انیشتین و پِلَنگ معتقدند که قابلفهم بودن جهان را از ادیان توحیدی بهدست آوردهایم. لیندیک که یک فیزیکدان تراز اول کمونیست، در دانشگاه درجۀ اول استنفورد بوده است، علم را پاسخگوی سؤالات بنیادین نمیداند. غرب فهمیده است، علم محدودیت دارد. اما در ایران برخی نسبت به علمدینی نقد دارند. به عنوان نمونه آقای فراستخواه، نقدی بر نظریۀ علمدینی بنده نوشت. پاسخ را نوشتم. دوباره نقد نوشت و دوباره پاسخ او را دادم. برای مرتبۀ سوم هم تکرار گشت. اما اساساً برداشت خود از علمدینی را مطرح نمینمایند.
بسیاری از آنها براین تصورند، علم دینی تجربه و فیزیک را کنار میگذارد. درحالیکه از منظر قرآنی این چنین است: «قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدأ الخلق» در زمین بگردید، یعنی کار تجربی نمایید. «فانظروا» یعنی کار نظری و عقلانی نمایید که خداوند چگونه جهان را خلق کرد. بنابراین منتقدین علمدینی، باید بیان دارند که براساس چه اصل و برداشتی از علمدینی، به نقد آن میپردازند. این مسئله در طبسنتی هم مطرح است. درحقیقت منتقدین طبسنتی بیاننداشتهاند که براساس چه برداشتی طبسنتی باطل است.
آقای پروفسور عبدالسلام که بسیار مهم بود و اولین برنده جایزه نوبل در جهان اسلام در فیزیک است به ایران آمده بود و از من خواست، یک حکیم طبسنتی را ملاقاتکند! خارج از ایران، فضای علمی متفاوت است و مانند شیوه رایج در ایران نمیباشد. در کنفرانسی در چین، رئیس فرهنگستان علوم پزشکی چین، بیان میداشت که در اینجا، طبسنتی چین با طبجدید ترکیب شده است. سازمان بهداشت جهانی، بهصراحت معتقد به اعتبار طبسنتی است. اما درایران، یک عده از طبیبها بر ابطال طب سنتی اصراردارند و آن را رقیب خود میدانند.
یکبار، شیراز در یک کنفرانس پزشکی، وزیر بهداشت وقت، بسیار اصرار بر ابطال پزشکی سنتی داشت. یک نفر در شیراز از جانب او مأمور شدهبود. صبح نزد من آمد و با من صبحانه خورد و به اصرار گفت، شما راجع به طبسنتی در این کنفرانس صحبتنفرمایید. من کار خود را دنبالکردم [و در باب طبسنتی سخنرانی کردم] اما فضای علمی کشور را میخواهم ترسیم نمایم.
یک عده دیگری هم هستند که میخواهند دین را سبک نمایند و این مسئلۀ شبهعلم را به کاربردند. برداشتی که در ایران بهعنوان علم دینی وجوددارد، غیر از برداشت، در مالزی و اندونزی است. در این سیوسه – چهار سال گذشته، بیش از 140 مقاله در اندونزی نوشتهشده است، به نظریۀ علمدینی بنده اشارهکردهاند. در سال 2024 یکی از آخرین شمارههای مجلهها در مالزی و اندونزی، در عنوان مقاله، اسم من بود که به صراحت بیانمیدارند، باید این شخص را دنبال نماییم. اما در ایران چقدر خصومت و دشمنی و حسادت وجوددارد! و جالب توجه است، حتی یک روحانی حوزوی بهصراحت، علمدینی و طبسنتی را ابطال مینماید و اساساً اطلاعی از علمدینی ندارد حتی حاضر به مناظره و پیبردن به اشتباه خود هم نمیباشد.
یک پرسش از منتقدینِ به عنوان مثال طبسنتی قابل طرح است. مهمترین نظریۀ فیزیک امروز، نظریۀ کوانتوم است. تمام سؤالات فعلی را و آزمایشهای فعلی را پاسخمیدهد. اما مهمترین فیزیکدانها بیانداشتند، این تئوری اساساً قابلفهم نیست! درمقابل فاینمن، مهمترین فیزیکدان بیانداشت، یک جعبه سیاه است اما کار میکند! بنابراین دربارۀ طبسنتی هم باید اثر تجربی آن را آزمایش و بررسی نمایند و بهسادگی قابل ابطال نمیباشد. اساساً طبسنتی در سطح کلان، [مسائل را] مینگرد و طبفعلی، نگاهی میکروسکوپی دارد.
همراه با آیتالله معرفت در سوریه بهجهت سخنرانی بودم. درباب علم از منظر اسلام، سخنرانی کردم. [ایشان] بیانداشتند، اگر چیزی در قرآن آمده باشد، چطور آن را با علم تطبیق میدهید؟ بیانداشتم، علامه طباطبایی اشارهمینماید، اگر بهطور واضح با علم روز مطابق باشد که صحیح است و اما اگر به روشنی قابل تطبیق نباشد، نباید این را اعجاز قرآن دانست. مثالی را همان زمان عرض کردم. یک موردی را قرآن بسیار واضح در مورد عسل بیان میدارد، «فیه شفاء للناس». این قابل تجربه است. یک هفته بعد از سوریه دندانپزشکی سوری با دستخط خود، یک نامه به من نوشت. نامه را دارم و یک مقاله را به انگلیسی ضمیمهاش کرد. بیانداشت، من در دندانپزشکی در هفت مورد مشکل را با عسل حل کردم. این مقاله را در مجله اروپایی چاپ کردم.
عوامل عدم پیشرفت ایران
دو عامل در عدم پیشرفت کافی کشور ایران در مسائل علمی، جهل و نفوذ غرب است. زمانیکه در این دانشگاه، سال 1401 تظاهرات شد و دختر و پسر باهم رقصیدند و دروپیکر و شیشهها را شکستند، روزنامه جوان با من یک مصاحبهای نمود که علت چیست؟ عرضکردم علت آن نفوذ غرب در اساتید و دانشجویان است. عرضکردم هرچه به وزیر اطلاعات آقای روحانی یادداشتدادم که این معاون آموزشی دانشگاه، فلانی، جاسوس غرب است، محل نگذاشتند. در حقیقت نفوذ غرب در همهجا وجود دارد.
آقای شمس اردکانی که سفیر وقت، در کویت بودند. با مرحوم رجایی به آمریکا در سازمان ملل رفته بودند. آن زمانی بود که آمریکاییها دستگیر شده و در زندان بودند. آمریکاییها بهدنبال آزادی آنها بودند. آن زمان رئیسجمهور آمریکا، بهدنبال خاتمۀ این ماجرا بود. پیشنهاد کرده بود، رئیسجمهور ایران در سازمان ملل با نمایندۀ آمریکا صحبت نماید. آقای شمس اردکانی میگوید، شب با آقای رجایی صحبتکردم و او را قانع نمودم، در سازمان ملل با این نمایندۀ آمریکا در سازمان ملل صحبت نماید. بیان میدارد، صبحفردا، بهزاد نبوی نظر آقای رجایی را برگردانده بود و [ایشان] حاضر به مذاکره نشد. این به ضرر رئیسجمهور آن زمان بود که انتخابات بعدی را ریگان بود برد. یعنی میخواهم بگویم که نفوذ غرب فوقالعاده بوده است. اول انقلاب مقالهای دارم که هشدار به نفوذ غرب دادهام. اما هیچ توجه نکردند!
جریان علمی ما امروز عقبافتاده است. بسیار عقبافتاده است! ایران در علوم انسانی بهویژه در فلسفه و ادبیات، بسیار ریشهدار است. اما بهدنبال وارد علم از غرب بودهایم، نهتنها نظریههای جامعهشناسی را از غرب واردنمودهایم، [بلکه] اقتصاد و همهچیز را میخواهیم از غرب واردنماییم. اما هیچکس به دنبال فهم اسلام نرفتهاست. اصول علمغربی را با اصولاسلامی بررسی نکردهاند.
آقای دکتر نهاوندیان که به وقت خود در اقتصاد مطرح بودند، بیان میدارند از آقای مشکات در دانشگاه تهران درخواست کلاس اقتصاداسلامی نمودیم. ایشان بیانکردند اول استاد آن را بیابید، سپس حتما این را برگزار مینماییم. بیان میدارد با مرحوم دکتر بهشتی صحبتنمودیم و ایشان نپذیرفتند. با مرحوم استاد جعفری صحبتنمودیم و نپذیرفتند. مرحوم آیتالله مطهری فرمودند که من به یک شرط [میپذیرم]. باید یک جلسه با اقتصاددانهای مارکسیسم شکل بگیرد. اقتصاددانهای مسلمان باشند و بررسی نماییم، اساساً حرف آنها چیست و چه چیزی از آنها قابلقبول است و چه چیزی قابلپذیرش نمیباشد. [و البته] این کار را هم کردند. نکته این است، اگر این مسیر طی میگشت، اکنون در علوم انسانی بیش از آنچه امروز مطرح است، پیشرفت مینمودیم.
[از مصادیق پیروی از الگوهای منحط غربی] نرخ بهره بانکها است که در ایران بسیار بالا است. درحالی که اتفاقا در قرآن کریم، ربا حرام گردیدهاست. درصورتیکه آمریکا و انگلیس این نرخ سود سرمایه را ندارند. دو سه درصد است. آقای دکتر نهاوندیان پس از سفر به ژاپن اشاره میکردند که نرخ سود سرمایه در آنجا صفر درصد است. عرض کردم، شما استاد اقتصاد هستید و یک مقاله بنویسید که ژاپن صفر درصد و آمریکا دو درصد و در جمهوری اسلامی بیست – سی درصد است! مقصودم این است که واقعاً عوامل غرب نگذاشتند که ما مسیر اسلام را طی نماییم.
جایگاه عزم در ایجاد تحولات
آقای پروفسور عبدالسلام زمانیکه به ایران آمده بودند، سال 67 بود. فرمودند من با نخستوزیر چین، «چوان لای» ملاقات کردم، فهمیدم که چین تغییر میکند. عزم را در او دیدم. و فرمودند حالا که دارم این حرف را میزنم، ده – پانزده سال بعدازآن ملاقات من است و چین چند میلیون آدمِ عالِم دارد. درحالی که پیش از این، پانصد نفر را هم نداشت. بنابراین [تغییر نیازمند] یک عزم است. میگفتند که نخستوزیر چین، عزم داشت. و همچنین میگفتند که «راجیوگاوندی» که مدتی نخستوزیر هند بود و او را کشتند، [آقای عبدالسلام] میگفت، در او عزم دیدم که علم هند را تغییر داد و واقعاً علم هند همتغییر کرده است و الآن بسیار پیشرفت کردهاند.
من به نظرم برنامه دانشگاهها باید اصلاح گردد. حداقل در سطح پایین، مقداری و در سطح دانشگاه مقدار بسیار بیشتری، علوم انسانی و فلسفه حتماً در همه رشتهها تدریس گردد. یعنی اگر کسی [دانشجوی] مهندسی است، ده – بیست واحد علوم انسانی داشتهباشد. اگر [دانشجوی] علوم پایه است، تعدادی علوم انسانی داشتهباشد. با محدودیتهای علم [از این طریق] آشنا میگردند.