ترکیه و مسئله قبرس؛ از کوفی عنان تا آنتونیو گوترش

به گزارش گروه بین الملل عصر قانون: سفر آنتونیو گوترش دبیرکل سازمان ملل متحد به جزیره قبرس، از آن دسته اخبار و رویدادهای مهمی است که مقامات سیاسی آنکارا و رسانه‌های ترکیه به دقت آن را رصد می‌کنند. چرا که قبرس، یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های سیاسی – حقوقی است که عملاً بر روابط ترکیه – اتحادیه اروپا سایه انداخته است.

از دید سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا و آمریکا، جزیره قبرس یک دولت واحد دارد و استقلال ساختار غیررسمی ترک‌ها در شمال جزیره قابل قبول نیست. اما از دید ترکیه، ساختاری به نام «جمهوری ترک قبرس شمالی» باید به رسمیت شناخته شود.

همه اینها در حالی است که حالا حتی دولت غیررسمی شمال قبرس نیز خواهان استقلال نیست و طوفان ارهورمان در انتخابات اخیر ریاست جمهوری شمال جزیره، با این وعده از مردم ترک رای گرفت که پرونده استقلال را دنبال نکند و فدرالیسم و وحدت را در دستور کار قرار دهد.

گوترش که دیروز وارد جزیره قبرس شده، هم با مقامات طرف ترک در شمال جزیره و هم با مقامات دولت رسمی قبرس در بخش جنوبی جزیره دیدار کرد و سپس هر دو آنها را در منطقه حائل، گرد هم آورد. گوترش اولین دبیرکل سازمان ملل متحد است که در ۱۶ سال گذشته از این جزیره بازدید می‌کند. آخرین بازدید از این جزیره توسط بان کی مون، دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، در سال ۲۰۱۰ انجام شد.

چرا سفر گوترش برای ترکیه مهم است؟

مقامات ترکیه معتقدند که شکست سیاسی فاحش کوفی عنان دبیرکل اسبق سازمان ملل متحد بود که پرونده قبرس را به وضعیت فعلی کشاند. در نتیجه آنان نگران این هستند که گوترش نیز به جای حل پرونده و گشودنِ این گره قدیمی، تصمیماتی اتخاذ کند که در عمل، کار را برای ساختار غیررسمی ترک‌ها در شمال جزیره دشوارتر کند.

آنتونیو گوترش قبل از سفر به جزیره اعلام کرده که مشتاق آغاز فرآیند جدیدی برای حل این پرونده قدیمی است و در یک نشست سه‌جانبه، به دنبال اقناع طرفین خواهد بود. ولی نکته جالب اینجاست که ترکیه قبل از آن حرکت هواپیمای دبیرکل سازمان ملل متحد به سوی قبرس، یک بار دیگر از رویکردهای اتحادیه اروپا انتقاد کرده و به این اشاره کرد که همچنان، حل این مشکل را در گرو «راه حل دو کشوری» می‌بیند.

هنوز مشخص نیست این بار گوترش دقیقاً چه چیزی در گفتگو با مقامات قبرس به دست بیاورد، اما ذکر این نکته اهمیت دارد که طوفان ارهورمان به عنوان رئیس جمهور بخش ترک نشین، بر ضرورت اقناع مقامات آنکارا تاکید کرده و به زبان دیپلماتیک اعلام کرده که لازم است خود سیاستمداران ترک قبرس، تصمیمات خود را درباره آینده قبرس با آنکارا در میان بگذارند.

به باور کارشناسان سیاسی، حالا مساله قبرس، برای خود آنتونیو گوترش نیز یک موضوع مهم و حساس است. چرا که از دید حرفه‌ای، او سخت به یک سند افتخار نیاز دارد و در شرایطی که دوره تصدی او در پایان سال جاری میلادی به نقطه انتها می رسد، می‌خواهد افتخار حل مشکلی را در کارنامه خود ثبت کند که نیم قرن به طول انجامیده است.

او قصد دارد در اوایل پاییزِ آتی یک کنفرانس جدید با فرمت ۵+۱ با مشارکت طرف‌های قبرسی یونانی‌نشین و قبرسی ترک‌نشین و همچنین کشورهای ضامن ترکیه، یونان و انگلیس ترتیب دهد و این روند را به مرحله‌ای ملموس‌تر برساند. آخرین جلسه در این فرمت در ژوئیه ۲۰۲۵ در نیویورک برگزار شد و هیچ نتیجه‌ای به دنبال نداشت.

دولت آنکارا ضمن یادآوری شکست طرح کوفی عنان در سال ۲۰۰۴ میلادی، به مقامات سیاسی ترک شمال قبرس، این موضوع را یادآوری می‌کند که غفلت دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، در کنار شیطنت یونان، باعث شد در اثنای برگزاری همه پرسی، شهروندان یونانی جزیره به همزیستی با ترک‌ها رای منفی دهند.

پس از آن شکست سنگین، در سال ۲۰۱۷ میلادی نیز در کران مونتانای سوئیس، سناریویی پیشنهاد شد که هدف آن اتحاد مجدد جزیره تحت یک راه‌حل فدرال بود. ولی این طرح نیز بدون نتیجه پایان یافت.

به دنبال این ابتکار، ترکیه که طرف یونانی قبرسی را مسئول شکست فرآیند کران مونتانا می‌دانست، اعلام کرد که دیگر با آنها برای راه‌حل فدرال مذاکره نخواهد کرد و هرگونه مذاکره‌ای فقط باید بر اساس اصل «دو کشور» باشد.

اگر چه هنوز مشخص نیست که ابعاد دقیق فرمول گوترش کدامند. اما گفته شده که ابتکارات اخیر و فزاینده او با هدف گردهم آوردن دوباره قبرس ترک‌نشین و قبرس یونانی‌نشین تحت یک طرح راه‌حل فدرال انجام می‌شود.

ماریا آنجلا هولگوین کوئلار دستیار ویژه دبیرکل در امور قبرس نیز اطلاعات چندانی بیرون نداده است. او از زمان تصدی این سمت در سال ۲۰۲۴ میلادی، همواره در تلاش بوده تا طرفین را به برگزاری نشست‌های منظم و مداوم سوق دهد.

تفاوت ارهورمان و تاتار
ارسین تاتار رئیس بخش ترک نشین شمال جزیره قبرس، به عنوان یک سیاستمدار تحت حمایت آنکارا، به طور مداوم از ضرورت استقلال ترک‌ها در شمال جزیره صحبت می‌کرد. اما او در انتخابات اخیر متحمل شکست سنگینی شد و با وجود حمایت کامل مالی، رسانه‌ای و تشکیلاتی حزب عدالت و توسعه، باز هم نتوانست از مردم رای بگیرد و طوفان ارهورمان حقوقدان و سیاستمدار جوان با کسب ۶۳ درصد آراء، با یک وعده انتخاباتی متفاوت توانست پیروز شود: نه به استقلالِ دردسرآفرین، آری به فدرالیسمی که ترک‌ها را نیز عضو اتحادیه اروپا کند.

پیروزی ارهورمان، نقطه امیدی برای گوترش و دستیار ویژه او بود تا یک بار دیگر، پرونده فدرالیسم و همزیستی ترک – یونانی را روی میز بگذارند. در ماه ژوئن، رسانه‌های قبرس گزارش دادند که هولگوین کوئلار دستیار ویژه گوترش، پیش‌نویس طرحی را ارائه داده تا طرفین را به راه‌حلی بر اساس فدرال نزدیک‌تر کند.

این طرح شامل ایجاد یک ساختار بین‌المللی واحد متشکل از دو کشور تشکیل‌دهنده است که اداره آن به طور مشترک توسط طرف‌های قبرس یونانی و قبرس ترک‌نشین انجام می‌شود.

این طرح شامل پیشنهادهایی مانند بازگرداندن برخی از سرزمین‌ها توسط طرف ترک‌نشین، در درجه اول منطقه بسته واروشا و اعطای حق تجارت مستقیم، پروازهای مستقیم و تماس مستقیم به طرف قبرس ترک‌نشین است.

ارهورمان درباره این طرح اعلام کرده که هنوز متن دقیق و روشنی مشاهده نکرده و نمی‌تواند اظهارنظر کند. اما برخی از منابع دولت ترکیه اعلام کرده‌اند که طرح جدید دبیرکل سازمان ملل متحد، اساساً مبنای فدرالیستی ندارد و شبیه یک «مدل فدراسیون آزاد» است.

به دنبال این اتفاقات، وزارت امور خارجه ترکیه با صدور بیانیه رسمی اعلام کرد که از دید آنکارا، یک راه‌حل «دائمی، عادلانه و پایدار» در این جزیره تنها «بر اساس یک راه‌حل دو کشوری که برابری حاکمیت و جایگاه بین‌المللی برابر قبرسی‌های ترک را تأیید کند» امکان‌پذیر است.

آنکارا گفته است: «هر ابتکاری که این واقعیت اساسی را نادیده بگیرد، منعکس‌کننده اراده مردم قبرس ترک‌نشین نخواهد بود و ثبات پایدار در منطقه را فراهم نخواهد کرد».

در پایان باید گفت: در شرایط کنونی، آنتونیو گوترش در مقام دبیرکل سازمان ملل متحد، در مقایسه با دوران کوفی عنان در سال ۲۰۰۴ میلادی، در شرایط متفاوتی به سر می‌برد. چرا که در آن دوران، قبرس هنوز وارد اتحادیه اروپا نشده بود و ترکیه در مسیر تکمیل روند عضویت خودش در اتحادیه اروپا، درباره پرونده قبرس نیز حرفی از استقلال نمی‌زد و دولت اردوغان از راه‌حل فدرالی حمایت می‌کرد. از این گذشته، شرق مدیترانه هنوز به مسئله انرژی تبدیل نشده بود.

ولی حالا در شرایطی به سر می‌بریم که در شرق مدیترانه، تحولات سیاسی، امنیتی و ژئوپولیتیکی خاصی روی داده و هم اکنون، پرونده قبرس دیگر فقط یک مسئله قومی نیست. بلکه موضوع هیبریدی و درهم بافته‌ای است که با اکتشاف گاز، خطوط انتقال انرژی، امنیت دریایی، ناتو، اهداف اتحادیه اروپا و شیطنت‌های رژیم صهیونیستی ارتباط بیشتری دارد.

در نتیجه غرب ناچار است گره کور قبرس را بگشاید و در این روند، ممکن است امتیازاتی در حوزه همکاری انرژی، پرواز مستقیم، تجارت مستقیم، کاهش تدریجی محدودیت‌ها و همکاری اقتصادی نصیب ترک‌ها شود، اما خواسته حداکثری ترکیه درباره استقلال ترک‌ها، همچنان برای غرب به عنوان یک گزینه غیرقابل قبول قلمداد می‌شود.