چگونه وعده‌های پرشور ترامپ به میز مذاکره با ایران فرود آمد؟

گروه بین الملل عصرقانون:

محمدعلی حسن نیا

جنگی که با وعده‌های پرشور و اهداف استراتژیک بلندپروازانه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، علیه ایران آغاز شد، سرانجام با توافقی متفاوت از آنچه اعلام شده بود، به پایان رسید. ترامپ که زمانی با عبارت «کشتی‌های جهان، موتورهایتان را روشن کنید، بگذارید نفت جاری شود» پایان عملیات نظامی را اعلام کرد، عملاً جهان را به وضعیت پیش از حمله ۲۷ فوریه (۸ اسفند) بازگرداند؛ گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است. این پایان جنگ، تحولی آشکار از استراتژی «تغییر رژیم» به سمت «مذاکره با آن» را نشان می‌داد.
در ابتدای جنگ، وقتی جنگنده‌های آمریکایی و اسرائیلی اولین حملات خود را انجام دادند، اهداف بزرگی دنبال می‌شد: تغییر رژیم در تهران یا کمک به مردم ایران برای سرنگونی آن، خاتمه دادن به برنامه هسته‌ای و حتی بازسازی منطقه. اما با گسترش دامنه درگیری و ظهور چالش‌های میدانی جدید مانند هدف قرار گرفتن تأسیسات انرژی، بسته شدن تنگه هرمز و هدف قرار گرفتن نفتکش‌ها، واشنگتن و تل‌آویو مجبور به بازتعریف اولویت‌های خود شدند.

به تدریج، اظهارات مقامات آمریکایی متناقض شد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، از هدف اصلی قرار دادن برنامه هسته‌ای ایران عقب‌نشینی کرد و بر نابودی نیروی هوایی و دریایی ایران و کاهش توان موشکی آن تمرکز نمود. خود ترامپ نیز طی تنها ۷۲ ساعت از «حمایت کامل» از تسلیح کردها برای برانگیختن قیام در تهران، به «مخالفت قاطع» با درگیری آنها تغییر موضع داد. تحلیلگران معتقدند تنها ثابت در استراتژی ترامپ «ناپایداری» بود.

در اسرائیل نیز بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر، که خواهان پایان تهدید ایران بود، در نهایت اعتراف کرد که تهدید همچنان ادامه دارد، هرچند دیگر یک تهدید وجودی برای اسرائیل محسوب نمی‌شود.

در طول نزدیک به ۴ ماه، شرط‌های ترامپ یکی پس از دیگری شکست خورد. رهبری ایران توانایی خود را برای تحمل حملات نشان داد و در بستن تنگه هرمز و فلج کردن بازارهای انرژی موفق عمل کرد. این موضوع حتی به اختلاف عمیقی بین ترامپ و نتانیاهو انجامید به طوری که ترامپ او را در مقابل خبرنگاران فحش داد.
در هفته‌های پایانی، موضع ترامپ بر حفظ توافق و مخالفت با هرگونه تشدیدی که آن را به خطر بیندازد، متمرکز شد. او پس از اعلام توافق با تهران، از باز شدن تنگه هرمز و لغو فوری محاصره دریایی آمریکا خبر داد. با این حال، مارک لوین، روزنامه‌نگار نزدیک به ترامپ، از محرمانه بودن بیش از حد جزئیات توافق ابراز ناراحتی کرد.
دلیل اصلی عقب‌نشینی ترامپ را نبود گزینه‌های نظامی خوب می‌دانند و معتقدند این توافق به دلیل حفظ توان موشکی و پهپادی ایران، تهران را در موقعیت قدرت قرار می‌دهد. ترامپ اما توافق را موفقیتی بزرگ توصیف می‌کند که منجر به حذف تعدادی از رهبران ایران و نابودی بخش‌هایی از برنامه هسته‌ای و نیروی دریایی آن شده است. او حتی رهبری کنونی ایران را «عاقلانه‌ترین» توصیف کرد و گفت هرگز به تغییر رژیم اهمیتی نداده است.

با این حال، اختلافات اساسی باقی است. ترامپ ادعا می‌کند ایران با عدم تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای موافقت کرده، اما مقامات ایرانی می‌گویند مذاکرات درباره برنامه هسته‌ای به آینده موکول شده و تنها پس از لغو کامل محاصره دریایی انجام خواهد شد.

در پایان، ۶۰ روز آینده به عنوان آزمونی تعیین‌کننده برای دو طرف تلقی می‌شود. برجسته‌ترین مسائل اساسی، از جمله جاه‌طلبی هسته‌ای ایران، هنوز به تعویق افتاده‌اند. سوال اصلی این است: آیا این توافق شکننده می‌تواند مرحله جدیدی از بازدارندگی را ایجاد کند، یا اینکه این تأخیر، تنها یک «استراحت جنگجو» پیش از دور بعدی درگیری خواهد بود؟