ایران بدنبال کنترل هوشمند هرمز می رود؟

گروه بین الملل عصرقانون: محمدعلی حسن نیا

ایران در بحبوحه افزایش تنش‌های منطقه‌ای و تشدید تهدیدهای آمریکا و متحدانش، بار دیگر از تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای راهبردی خود یاد کرده است، اما این‌بار با مفهومی تازه که آن را «سیطره یا کنترل هوشمند» می‌نامد. تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های دریایی جهان به شمار می‌رود که روزانه حدود یک‌پنجم نفت مصرفی جهان از آن عبور می‌کند و هرگونه اختلال در آن می‌تواند پیامدهای گسترده اقتصادی و امنیتی در سطح بین‌المللی به‌دنبال داشته باشد.

مقام‌های نظامی ایران می‌گویند منظور از کنترل هوشمند، بستن کامل یا فیزیکی تنگه نیست، بلکه اعمال نوعی مدیریت چندلایه و انعطاف‌پذیر بر تردد کشتی‌هاست؛ مدیریتی که به تهران امکان می‌دهد بدون ورود به یک درگیری مستقیم نظامی، بر جریان کشتیرانی و امنیت انرژی اثر بگذارد. به گفته فرماندهان نیروی دریایی سپاه پاسداران، ایران دیگر به روش‌های سنتی مانند مین‌گذاری گسترده نیازی ندارد و می‌تواند با ابزارهای نوین، تنگه را زیر نظر و کنترل داشته باشد.

این کنترل هوشمند بر مجموعه‌ای از توانمندی‌ها استوار است؛ از جمله شبکه اطلاعاتی و نظارتی پیشرفته، استفاده از پهپادها، شناورهای تندرو، زیردریایی‌ها و سامانه‌های موشکی ساحل‌به‌دریا. ایران با اتکا به این ظرفیت‌ها قادر است کشتی‌ها را شناسایی، رهگیری، متوقف یا حتی به بهانه‌های حقوقی و امنیتی بازرسی کند. این روش به تهران اجازه می‌دهد سطح تنش را به‌صورت تدریجی و حساب‌شده افزایش یا کاهش دهد.

تحلیل‌گران نظامی معتقدند که هدف اصلی ایران از طرح این مفهوم، ارسال پیام بازدارندگی است. تهران می‌خواهد نشان دهد در صورت تهدید یا حمله، ابزارهایی در اختیار دارد که می‌تواند هزینه‌های سنگینی به طرف مقابل تحمیل کند، بی‌آنکه لزوماً وارد جنگی تمام‌عیار شود. به همین دلیل، کنترل هوشمند بیشتر یک اهرم فشار سیاسی و امنیتی است تا یک اقدام فوری و عملیاتی.

در عین حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که هرگونه اجرای عملی این راهبرد می‌تواند پیامدهای پرخطری به‌همراه داشته باشد. اختلال در عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز می‌تواند بازارهای جهانی انرژی را دچار شوک کند، قیمت نفت را به‌شدت افزایش دهد و واکنش سخت قدرت‌های بزرگ را در پی داشته باشد. از همین رو، بسیاری بر این باورند که ایران از این توانمندی بیش از آنکه برای اقدام واقعی استفاده کند، به‌عنوان برگ مذاکره و ابزار بازدارنده بهره می‌برد.

در مجموع، آنچه ایران «کنترل هوشمند تنگه هرمز» می‌نامد، بخشی از راهبرد کلان این کشور برای مدیریت تقابل با غرب است؛ راهبردی که بر افزایش هزینه‌های تهدید علیه ایران، بدون عبور از آستانه جنگ مستقیم، تمرکز دارد و تنگه هرمز را در قلب این معادله قرار می‌دهد.