جهش علم پزشکی به روایت وزیر اسبق بهداشت/خاطراتی از حمایتهای رهبر شهید

به گزارش خبرنگار اجتماعی عصر قانون: اول شهریورماه در کشورمان، هم‌زمان با زادروز حکیم ابوعلی سینا، به پاس خدمات ارزشمند این دانشمند بزرگ به علوم پزشکی، تألیفات و فعالیت‌های ماندگار او در این عرصه و به منظور بزرگداشت جامعه پزشکی، «روز پزشک» نام‌گذاری شده است؛ روزی که فرصتی برای قدردانی از تلاش پزشکانی است که در خط مقدم حفظ و ارتقای سلامت جامعه ایستاده‌اند و در عین حال، بهانه‌ای برای بازخوانی مسیری است که پزشکی ایران طی دهه‌های گذشته پیموده است.

در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حوزه پزشکی و نظام سلامت کشور شاهد تحولات و دستاوردهای چشمگیری بوده است؛ از گسترش شبکه خدمات بهداشتی و درمانی و افزایش دسترسی مردم به خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی گرفته تا پیشرفت در حوزه‌های نوین پزشکی و دستیابی به توانمندی‌هایی که بسیاری از آن‌ها در گذشته تنها با اعزام بیماران به خارج از کشور امکان‌پذیر بود. امروز بخش قابل توجهی از خدمات پیشرفته پزشکی در داخل کشور ارائه می‌شود و جامعه پزشکی ایران در بسیاری از حوزه‌ها به ظرفیت‌های علمی و تخصصی قابل توجهی دست یافته است.

در پس این تحولات، علاوه بر تلاش جامعه پزشکی و توسعه ظرفیت‌های علمی و تخصصی کشور، حمایت و توجه چهره‌هایی که توسعه سلامت و پیشرفت علمی را به عنوان یک اولویت دنبال کردند نیز نقش مهمی داشته است. در این میان، رهبر شهید انقلاب از جمله حامیان جدی حوزه سلامت، توسعه علمی و فناوری‌های نوین پزشکی بودند و حمایت‌های ایشان در مقاطعی از مسیر توسعه نظام سلامت، زمینه‌ساز پیشرفت‌های مهمی در این حوزه شده است.

همزمان با روز پزشک، دکتر کامران باقری لنکرانی، وزیر اسبق بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و عضو فرهنگستان علوم پزشکی کشور به بررسی مهم‌ترین دستاوردهای پزشکی ایران پس از انقلاب اسلامی، چالش‌های امروز نظام سلامت و همچنین ابعاد و مؤلفه‌های منظومه فکری رهبر شهید انقلاب در حوزه سلامت پرداخت. مشروح گفت‌وگوی این عضو فرهنگستان علوم پزشکی کشور را در ادامه می‌خوانید:

 آقای دکتر شما وزیر اسبق بهداشت و درمان و یکی از چهره‌های شناخته شده نظام سلامت در سمت‌های علمی و دانشگاهی هستید و به همین دلیل از نزدیک شاهد برخی از پیشرفت‌های نظام سلامت در سالیان گذشته بوده‌اید؛ اگر بخواهید یک مرور کوتاه داشته باشید بر دستاوردهایی که به‌ویژه در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی در حوزه پزشکی حاصل شده است به چه مواردی می‌توانید اشاره کنید؟ 

در ۴۸ سالی که از انقلاب اسلامی می‌گذرد، تحولات خیلی پرشتابی در حوزه سلامت داشته‌ایم و یکی از عرصه‌هایی که در آن شاهد پیشرفت‌های بسیار گوناگون و گسترده بوده‌ایم حوزه سلامت است. به عنوان نمونه، قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، سالانه بیش از چهار هزار نفر فقط برای جراحی قلب به خارج از کشور اعزام می‌شدند اما کشور اکنون به پیشرفت‌های علمی‌ای دست یافته که تقریباً همه پیشرفته‌ترین خدمات مرتبط با مراقبت‌های قلبی و عروقی را در کشور ارائه می‌کنیم. نمونه دیگری از این پیشرفت‌ها این است که سال‌ها پیش، بیماران سرطانی فقط در یک یا دو مرکز در کشور می‌توانستند درمان اصلی خودشان را دریافت کنند، اما الان در همه استان‌ها مراکز ارائه خدمات به بیماران سرطانی داریم. در مورد تمام رشته‌ها این تحول و گستردگی خدمات را می‌بینیم و تقریباً در همه کشور به نوعی دسترسی به خدمات فراهم شده است.

در توزیع جنسیتی پزشکان و کادر سلامت هم تحول بزرگی را شاهد بوده‌ایم. پیش از انقلاب اسلامی، یک نفر فوق‌تخصص خانم در کل کشور داشتیم اما الان ورودی فوق‌تخصص‌های ما در هر سال، درصد قابل توجهی از خانم‌ها را شامل می‌شود؛ به نحوی که تقریباً حدود ۴۰ درصد ورودی‌های فوق‌تخصص، حدود ۶۰ درصد ورودی‌های پزشکی و بخش قابل توجهی از ورودی‌های تخصصی را خانم‌ها تشکیل می‌دهند. در کل کشور هم از پزشکان شاغل، بیش از ۴۰ درصد خانم‌ها هستند و این درصد در سال‌های آینده، با توجه به ورودی‌های جدید، تغییر بیشتری خواهد کرد و حضور خانم‌ها پررنگ‌تر خواهد شد.

در کنار این‌ها، سن امید به زندگی در کشور افزایش پیدا کرده و همزمان، میزان مرگ‌ومیر مادران، کودکان و نوزادان و همچنین مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های مزمن، علی‌رغم سالمند شدن جمعیت کشور در مجموع رو به کاهش گذاشته است که آمارهای موجود موید این موضوع است. این دستاوردها مرهون تلاش پزشکان ما در اقصی نقاط کشور و همچنین فضایی است که انقلاب اسلامی ایجاد کرد؛ یعنی فضای خودباوری و خدمت‌رسانی گسترده به مردم که نتیجه آن را امروز می‌بینیم.

 با وجود این دستاوردها همچنان خلأها و گاهاً سوءمدیریت‌هایی نیز در نظام سلامت شاهد هستیم که باعث می‌شود تلاش پزشکان و دانشمندان در عرصه سلامت آن طور که باید به چشم نیاید و گاهی این دستاوردها ملموس نباشد؛ برای مثال در برخی تخصص‌ها با کاهش ورود پزشکان مواجه هستیم و در برخی مناطق محروم هم با کمبود دسترسی به پزشکان روبه‌رو هستیم، برای این که این دستاوردها تحت تأثیر مشکلات موجود قرار نگیرد باید چه کرد؟

بیان این دستاوردها طبیعتاً به این معنا نیست که ما مشکل نداریم. بهرحال مشکلاتی هم وجود دارد. در بحث عدالت در سلامت، یک مشکل مهم داریم؛ به‌خصوص در بحث تأمین مالی هزینه‌ها و مشکلاتی که در پرداخت از جیب مردم داریم که جزو مشکلات مهمی است که با آن روبه‌رو هستیم. بحث تحریم و مشکلاتی که در این زمینه به کشور تحمیل شده نیز جزو موضوعاتی است که دسترسی ما را به داروهای پیشرفته مقداری مشکل کرده است. برای مثال در زمینه تولید دارو، یک دستاورد مهم این است که بیش از ۹۵ درصد داروهای مصرفی‌مان را خودمان تولید می‌کنیم، ولی در همین داروهای مصرفی، حدود ۶۰ درصد مولکول دارویی یا مواد اولیه را وارد می‌کنیم.

بعد از جنگ اخیر و فشارهایی که آمریکا در زمینه محدودیت حمل‌ونقل برای کشور ایجاد کرده، دسترسی ما به آن مواد اولیه وارداتی مقداری مشکل شده و این باعث ایجاد کمبودهایی شده است که امیدواریم با تدابیری که مسئولان ذی‌ربط دنبال می‌کنند، این مشکل حل شود. این موضوع نشان می‌دهد آن صحبت‌هایی که غربی‌ها و آمریکایی‌ها مطرح می‌کنند که ما با سلامت مردم ایران کاری نداریم، با واقعیت فاصله دارد؛ چراکه هم سلامت و هم غذای وارداتی ما تحت تأثیر قرار گرفته است.

در عین حال، در حوزه سلامت، بخش مهمی از سرمایه نظام سلامت ما، نیروی انسانی است. باید توجه کنیم که حتی اگر ما بهترین تجهیزات را داشته باشیم، ولی نیروی انسانی باانگیزه، باسواد و متعهد به خدمت مردم نداشته باشیم، هیچ کاری پیش نمی‌رود. متأسفانه در بحث نیروی انسانی با یک موج مطالبات و مشکلات روبه‌رو هستیم. بررسی‌هایی که ما انجام داده‌ایم، نشان می‌دهد حدود ۴۰ درصد ارائه‌کنندگان خدمات سلامت، شامل پزشک، پرستار و سایر گروه‌هایی که خدمات سلامت ارائه می‌کنند، دچار فرسودگی شغلی هستند.

البته این موضوع در همه رشته‌ها یکسان نیست. مثلاً در رشته پزشکی، بین پزشکان شاغل در اورژانس که بیشترین فرسودگی شغلی را داشتند و پزشکان فوق‌تخصصی که در رشته‌هایی با تنش کمتر و مواجهه مستقیم کمتر با بیمار فعالیت می‌کنند، تفاوت وجود دارد. یکی از موضوعاتی که به نظر می‌رسد باید به صورت جدی در این ایام، به‌خصوص در ایام بحرانی بیشتر به آن بپردازیم، بحث نگهداشت نیروی انسانی است. بخشی از نگهداشت نیروی انسانی مربوط به نظام پرداخت و مسائل حول‌وحوش آن است.

بخش دیگر این است که حتی اگر نتوانیم امکانات پرداخت مالی‌مان را افزایش بدهیم یا به خوبی افزایش بدهیم و با کشورهایی که جذب‌کننده نیروهای انسانی ما هستند رقابت کنیم، حداقل باید امتیازات غیرپولی، مثل تأمین مسکن و حداقل‌های زندگی حرفه‌ای را برای نیروها فراهم کنیم. این یکی از مشکلاتی است که باعث شده ما به‌خصوص در بین جوانان، مقداری در نگهداشت نیرو دچار مشکل باشیم.

رشته‌های مختلف هم با یکدیگر تفاوت‌هایی دارند. بعضی رشته‌ها به دلیل اینکه خدمات گران‌قیمتی ارائه می‌کنند، درآمد بالاتری دارند. اما خیلی از رشته‌های پایه ما مثل اطفال، داخلی، جراحی عمومی، بیهوشی و طب اورژانس، رشته‌هایی هستند که اگر نتوانیم در آنها ورودی خوبی داشته باشیم، دانشجویان خوبی را بپذیریم و بعد نتوانیم نیروها را نگه داریم، دچار مشکل خواهیم شد و در واقع نخواهیم توانست چرخه خدمات را حفظ کنیم بنابراین لازم است در نظام پذیرش این رشته‌ها دقت بیشتری داشته باشیم و جذابیت آنها را با توجه به بحث تعرفه و سایر اقداماتی که می‌توان برای جذاب کردن این رشته‌ها انجام داد، مورد بازنگری قرار دهیم و کمک کنیم که این رشته‌ها بتوانند نیروهای خوبی را جذب کنند تا بعدها بتوانیم در این زمینه قوی باشیم.

در همه اینها بحث این است که نگاه ما به پزشک نباید نگاه «کارمندپزشک» باشد. وقتی روز بزرگداشت ابوعلی‌سینا و روز تولد او به عنوان روز پزشک انتخاب می‌شود، یعنی پزشک تراز ما باید پزشکی باشد که حکیم‌پزشک باشد، نه کارمندپزشک. برای اینکه این امر را محقق کنیم، باید رویکردمان در نظام پرداخت، در مشارکت دادن پزشکان در کارهای مختلف و در میزانی که برای کار آنها تعریف می‌کنیم، متفاوت از چیزی باشد که طی سالیان اخیر به مرور اتفاق افتاده است.

 آقای دکتر یکی از افرادی که در این زمینه همواره حامی جامعه پزشکی بودند و بر لزوم توسعه و پیشرفت در این حوزه تأکید داشتند رهبر شهید انقلاب بودند؛ شما در دوران وزارت خود خاطره‌ای از توجه ایشان به حوزه سلامت دارید که بر شکوفایی و رشد حوزه پزشکی تأثیر گذاشته باشد؟

بله دقیقاً همینطور است؛ همیشگی‌ترین تأکید ایشان به همه ما این بود که در مسئولیتی که در آن قرار دارید، حمایت از محرومین و توسعه خدمات برای گروه‌های محروم را در اولویت قرار بدهید و کاری بکنید که، همان‌طور که بارها در بیاناتشان فرمودند، بیماران دردی جز درد بیماری نداشته باشند و ما بتوانیم خدمات را با بهترین کیفیت و کمترین هزینه برای بیماران فراهم کنیم.

طی سالیانی که بنده مسئولیت داشتم ما دیدیم که در بحث نظام سلامت، پیشرفت‌های خیلی مهمی داشته‌ایم، ولی نتوانسته‌ایم به یک نظام پیوسته و جامع در کشورمان در بخش سلامت برسیم در همین راستا در آن زمان تحقیقی انجام داده بودیم و در آن تحقیق به این نکته رسیده بودیم که مهم‌ترین دلیل عدم دسترسی ما به این نظام جامع، فقدان یک نقشه راه و یک برنامه کلان بوده است.

در همین راستا رهبر شهیدمان ۱۴ بند را به عنوان سیاست‌های کلی سلامت ابلاغ کردند. وقتی برنامه توسعه هفتم هم قرار بود نوشته شود، در بخش سلامت از رهبر شهید درخواست توصیه ویژه شد و ایشان در ابلاغیه‌شان دوباره ما را به همان سیاست‌های کلی سلامت که در سال ۹۳ ابلاغ شده بود، ارجاع دادند.

محور همه این سیاست‌های ابلاغی از سوی رهبر شهید، این است که خدمات سلامت همگانی در دسترس و با کمترین هزینه برای عامه مردم فراهم شود؛ در چارچوب شبکه بهداشتی، نظام ارجاع و پزشکی خانواده. پذیرش دانشجو، نظام آموزشی، نظام پژوهشی، نظام دارویی و همه اینها در آن چهارچوب وجود دارد و اگر همین ۱۴ بند را بتوانیم اجرایی کنیم، می‌توانیم شاهد یک تحول بزرگ در نظام سلامت باشیم.

خاطرم هست که رهبر شهید انقلاب علاوه بر بازرسی‌هایی که ما در وزارت بهداشت داشتیم، گروه‌هایی را مأمور کرده بودند که در بیمارستان‌ها بررسی انجام می‌دادند و اگر کسی دچار مشکل بود، آن گروه‌ها از منابعی که رهبری در اختیارشان قرار داده بود، مشکلات آنها را حل می‌کردند و در واقع یک فضای حمایتی را گسترش می‌دادند.

یادم هست که در هر جلسه‌ای که خدمت ایشان می‌رسیدیم، تأکید ایشان روی این نکته بود که شما ببینید کجا در واقع یک نابرابری در سلامت وجود دارد و آن را برطرف کنید.

در کنار این‌ها، ایشان بر حضور بین‌المللی هم تأکید می‌کردند. رهبر معظم شهیدمان، در آن دوران همواره ما را تشویق می‌کردند و می‌گفتند وقتی شما کار بین‌المللی می‌کنید، تراز کار درون کشور را نیز بالا می برید زیرا خود را با عرصه بین‌المللی مقایسه می‌کنید و مجبور هستید که کیفیت کارتان را بالا ببرید. این نگاه به ما جرئت داد که هم تعاملات بین‌المللی بیشتری داشته باشیم و هم از این تعاملات استفاده کنیم تا در درون کشور رشد و پیشرفت داشته باشیم. در همین راستا ما در ایامی که مسئولیت سنگین وزارت بهداشت را بر عهده داشتیم، کنفرانس وزرای بهداشت منطقه مدیترانه شرقی را در ایران برگزار کردیم. کنفرانس وزرای بهداشت کشورهای اسلامی و همچنین کنفرانس وزرای بهداشت کشورهای غیرمتعهد را برگزار کردیم.

ایشان همچنین حامی فناوری‌های نوین در پزشکی بودند. اگر حمایت ایشان نبود، ما در بحث سلول‌های بنیادی هیچ‌وقت پیشرفت نمی‌کردیم. خیلی‌ها اولاً به آن باور نداشتند و دوماً از نظر نظری با آن مشکل داشتند، اما ایشان با نوآوری‌های فقهی که داشتند، حامی این موضوع بودند.

در بحث پیوند عضو هم بعد از حضرت امام(ره)، مهم‌ترین فقیهی که از بحث پیوند حمایت کردند و این کار را حتی جلوتر از اینکه قانون آن در مجلس شورای اسلامی تصویب شود، مورد حمایت قرار دادند و کمک کردند که اجرا شود، خود ایشان بودند. فتوای تاریخی رهبر شهید انقلاب در زمینه پیوند عضو، در امتداد فتوای حضرت امام، گره‌گشایی مهمی برای گسترده کردن خدمات پیوند در کشورمان انجام داد. اینکه امروز در سال بیش از هزار پیوند کبد و چند هزار پیوند کلیه در کشورمان انجام می‌شود، در حالی که قبلاً همه این خدمات باید در خارج از کشور انجام می‌شد و در دسترس نبود، در نهایت با حمایت معنوی، نظریه‌پردازی و فقهی ایشان امکان‌پذیر شد.

فراتر از همه این‌ها، ایشان روح خودباوری را در کشورمان تقویت کردند و نهضت نرم‌افزاری را در کشورمان پایه‌گذاری کردند. این نهضت نرم‌افزاری و علمی، کمک کرد که ما بتوانیم در بسیاری از زمینه‌ها به مرجعیت علمی در منطقه و حتی در سطح جهانی برسیم.