از مرد عنکبوتی تا قهرمانان ملی؛ چگونه تولیدکنندگان ورق را برگرداندند؟

دوازدهمین دوره نمایشگاه ایران‌نوشت این روزها با حضور ۲۰۰ تولیدکننده در مصلی تهران برپاست. نمایشگاه این دوره در حالی برگزار می‌شود که زمزمه برگزاری مدارس به صورت مجازی، تولیدکنندگان را در شرایط بیم و امید قرار داده بود. با این حال، نمایشگاه امسال که زیر سایه جنگ در حال برگزاری است، تا امروز از بازدید خوبی برخوردار بوده است.

نوشت‌افزار ایرانی در یک دهه گذشته کوشیده با تنوع‌بخشی به محصولات، ارتقای کیفیت و در نظر گرفتن حاشیه سود کمتر، مرجعی برای خرید خانواده‌ها باشد. طبق گزارش‌های ارائه شده، تغییر شرایط اقتصادی موجب شده است سهم بازار محصولات خارجی در حوزه نوشت‌افزار کاهش یابد.

آمارهای یک پژوهش میدانی نشان می‌دهند خرید محصولات خارجی نوشت‌افزار با دهک‌های جامعه نسبت مستقیم دارد؛ یعنی هرچه به‌سمت دهک‌های پایین جامعه حرکت کنیم، احتمال خرید برند خارجی نوشت‌افزار پایین‌تر می‌آید، به‌طوری که چهار دهک پایین جامعه حدود چهار درصد بیش از میانگین جامعه، نوشت‌افزار ایرانی خرید می‌کنند.

آخرین آمارهای موجود درباره مصرف فرهنگی خانوارهای ایرانی حاکی از این است که حوزه نوشت‌افزار با اینکه سهم چشمگیری از مجموع هزینه‌کرد فرهنگی خانوار ندارد، طی سال‌های اخیر همواره از جایگاه به‌نسبت ثابتی برخوردار بوده است که بر این اساس می‌توان گفت محصولات نوشت‌افزار جزو اولویت‌های مصرف فرهنگی خانوار ایرانی است.

نوشت‌افزار ایرانی با دو دغدغه “اقتصادی” و “فرهنگی و محتوایی” شکل گرفت. از همان ابتدا، کاهش واردات و تمرکز بر توان تولید داخل(یعنی بُعد اقتصادی) در کنار ارائه طرح‌ها و کاراکترهای ایرانی اسلامی مد نظر تولیدکنندگان و فعالان این صنعت قرار گرفت. نگاهی به عملکرد و خروجی این صنعت در یک دهه گذشته نشان می‌دهد که در غیاب بازیگران اصلی در بحث محتوا، این تولیدکنندگان بوده‌اند که هزینه و ابتکار لازم را به خرج داده‌اند تا صنعت نوشت‌افزار ایرانی به معنای واقعی کلمه پا بگیرد.

در این مدت سازمان‌ها با حبس کاراکترهایی که کودکان می‌پسندند، عملاً مسیر بازآفرینی آنها را در دیگر حلقه‌های کاراکترسازی و صنایع فرهنگی وابسته به کودک و نوجوان بسته‌اند. از سوی دیگر، این نگاه انحصاری و محدود، تولیدکننده دغدغه‌مند را با چالش‌های جدی مواجه کرده است.

به گفته تولیدکنندگان، سازمانی مانند صدا و سیما برای بهره‌برداری از کاراکترهای خود ارقام نجومی به تولیدکنندگانی ارائه می‌دهد که تازه وارد این عرصه شده‌اند؛ این در حالی است که کاراکترهای غربی با یک سرچ کوچک در گوگل به صورت رایگان در دسترس تولیدکننده است و او می‌تواند با کمترین هزینه و بیشترین سود، از کاراکترهای غربی در انواع محصولات خود استفاده کند.

محمدجعفر کبریایی، تولیدکننده، در این‌باره گفت: هنوز متاسفانه صدا و سیما ساختاری برای واگذاری کاراکتر ندارد. تولیدکننده مثلا نمی‌تواند از کاراکتر جناب خان استفاده کند. در دوره مدیریت‌های مختلف این یک دهه گذشته در صدا و سیما این رویکرد دیده می‌شود و اصلاً نمی‌دانیم که چرا صدا و سیما حاضر به واگذاری کاراکترهای خود نیست. حال آنکه این نگاه در دیگر سازمان‌ها تغییر کرده و همکاری خوبی میان تولیدکنندگان و دیگر سازمان‌های هنری مانند اوج برقرار است.

این تولیدکننده با بیان اینکه ما در حوزه اقناع‌سازی عقب هستیم، افزود: هرچند در یک دهه گذشته رسانه‌ها یار سیزدهم تولیدکنندگان بودند، اما رسانه‌ها باید در زمینه تاثیرات منفی کاراکترهای غربی مطلع کنند. خانواده‌ها اطلاع ندارند که این کاراکترهای روی بچه‌ها تاثیرات بدی می‌گذارد، به همین خاطر پدر در مترو دفتر را برای فرزند خود تهیه می‌کنند. یک عده هم در این فضاها نیستند، به دنبال سود بیشتر با هزینه کمتر هستند.

او این امر را شامل حال مسئولان نیز دانست و یادآور شد: بخش عمده نوشت‌افزار از طریق سازمان‌ها و نهادها مانند نهادهای خیریه چون کمیته امداد، بنیاد برکت و … و شرکت‌هایی که برای کارمندان خود اهدا می‌کنند، عرضه می‌شود. متاسفانه این مدیران توجیه نیستند که هر دفتری را نباید دست بچه‌ها داد. ۵۰ درصد نوشت‌افزار کشور از این طریق عرضه می‌شود، اما مسئولان در زمینه استفاده از طرح‌های ایرانی اسلامی توجیه نیستند و گاه از طرح‌های غیر بومی استفاده می‌کنند.

به گفته کبریایی؛ با وجود همه این چالش‌ها، صنعت نوشت‌افزار ایرانی در بُعد فرهنگی نیز توانسته گام‌های مثبتی بردارد: یکی از اتفاقات مهم بعد فرهنگی نوشت‌افزار ایرانی است. در بعد اقتصادی پیشرفت خوبی داشتیم و خانواده‌ها به آن اطمینان کردند. در بعد فرهنگی در ۱۰ سال گذشته طرح‌های دفاتر، مداد رنگی‌ها و … تغییر کرده است و سهم بزرگی در توزیع نوشت‌افزار دارند. یک زمانی همین برندهای بزرگ تصاویر محصولاتشان را با کاراکترهای غربی تولید می‌کردند. درست است که الان از برندها و قهرمانان ملی استفاده نکردند، اما برندهای خود را ایجاد کردند و از کاراکترهای دیزنی و … دست کشیدند.

به گفته این تولیدکننده؛ در ۱۰ سال گذشته طراحی نیز در این حوزه به یک بلوغی رسید. در ابتدا که به طراحان سفارش کار می‌دادیم، نمی‌توانستند کار را کامل اجرا کنند. اما الان طراحان به یک بلوغی رسیده‌اند، حداقل در اکوسیستم ما رنگ را خوب می‌شناسند و بچه‌ها نیز از آن استقبال می‌کنند. گاه گفته می‌شود که خانواده‌ها و بچه‌ها از طرح‌هایی که بر مبنای شهدا تولید شده‌اند، استقبال نمی‌کنند. این حرف اشتباهی است، بسیاری از خانواده‌ها و دانش‌آموزان به دنبال طرح‌هایی هستند که یادآور قهرمانان ملی است. شهدا نیز بخشی از قهرمانان ملی است. در چند سال گذشته قهرمانان حوزه‌های مختلف مانند کشتی، والیبال و … عرضه شده و با استقبال خوبی هم مواجه شده است.

این دوره از نمایشگاه تحت تأثیر جنگ، با فضا و طرح‌های جدیدی همراه است؛ از کودکان شهید میناب گرفته تا رهبر شهید ایران و دیگر شهدای جنگ رمضان. حسین ایمانی‌پور، مدیرکل روابط عمومی نمایشگاه، با اشاره به استقبال خوب از این رویداد فرهنگی در روزهای گذشته، از اقبال خانواده‌ها به طرح‌های ملی خبر داد و گفت: در این دوره استقبال از طرح‌های جدید، به‌ویژه آنها که با تمرکز بر شخصیت رهبر شهید ایران تولید شده‌اند، مورد استقبال ویژه قرار گرفته‌اند.

به گفته او؛ استقبال خانواده‌ها از این طرح‌ها به‌گونه‌ای بود که حتی خود تولیدکنندگان نیز انتظارش را نداشتند و مجبور شدند که کارها را دوباره تولید کنند.

به نظر می‌رسد نمایشگاه ایران‌نوشت از یک رویداد تقویمی و فصلی فراتر رفته و به یک بلوغی رسیده‌اند که مرجعی برای خانواده‌هاست. استقبال از طرح‌های ملی در ۱۲ دوره گذشته نشان‌دهنده این است که  ظرفیت پذیرش فرهنگ ایرانی در میان کودکان و نوجوانان زنده است؛ مشروط بر آنکه دیگر حلقه‌های زنجیره تولید محتوا خود را شریک این دغدغه بدانند.