آینده خزر مشترک است و نمی‌توان آن را به پنج آینده جداگانه تقسیم کرد

شینا انصاری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، در هفتمین اجلاس کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران که در تهران برگزار شد، با اشاره به میزبانی ایران از این نشست اظهار کرد: برگزاری این اجلاس فرصتی ارزشمند برای تجدید عهد مشترک کشورها در قبال حفاظت از دریای خزر و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای است.

وی افزود: دریای خزر صرفاً یک پهنه آبی نیست، بلکه میراث مشترک، یک اکوسیستم به‌هم‌پیوسته و سرمایه‌ای حیاتی برای نسل‌های امروز و فرداست. این پهنه با تنوع زیستی ارزشمند خود، زیستگاه گونه‌هایی همچون فوک خزری و یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های تولیدمثل ماهیان خاویاری جهان است و میلیون‌ها نفر در پیرامون آن زندگی و معیشت خود را به سلامت و پایداری این دریا پیوند زده‌اند.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست تصریح کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که حفاظت از خزر مسئولیتی مشترک و فرامرزی است. آلودگی‌های ناشی از منابع خشکی و فعالیت‌های دریایی، تخریب زیستگاه‌ها، فشار بر منابع زیستی، تغییر اقلیم و تغییرات سطح آب، چالش‌هایی نیستند که یک کشور به‌تنهایی بتواند با آنها مقابله کند.

محیط زیست قربانی خاموش جنگ‌هاست

انصاری با اشاره به تجربه ایران در یک سال گذشته و آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌ها و محیط زیست کشور اظهار کرد: در جریان تجاوزات نظامی به ایران، علاوه بر تلفات انسانی و تخریب زیرساخت‌ها، شاهد آسیب‌های محیط زیستی و صدمه به مناطق حفاظت‌شده و اقداماتی مغایر با قواعد بین‌المللی محیط زیستی بوده‌ایم.

وی افزود: انفجار مخازن سوخت در تهران و ایجاد آلودگی‌های گسترده و همچنین حملات به تأسیسات نفتی در منطقه عسلویه از مصادیق اکوساید یا جنایت محیط زیستی محسوب می‌شود.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست گفت: تجربه تلخ جنگ و منازعات به ما یادآوری می‌کند که محیط زیست قربانی خاموش جنگ‌هاست. آلودگی آب و خاک، آسیب به زیستگاه‌ها و زیرساخت‌های محیط زیستی و افزایش فشار بر منابع طبیعی می‌تواند آثار جنگ‌ها را برای سال‌ها و حتی نسل‌ها باقی بگذارد.

انصاری تأکید کرد: از این رو حفاظت از محیط زیست و تاب‌آوری زیست‌بوم‌ها باید بخشی جدایی‌ناپذیر از تلاش‌های ما برای صلح، امنیت و توسعه پایدار باشد.

۵ کشور، یک اکوسیستم، آینده‌ای مشترک

وی با اشاره به شکل‌گیری کنوانسیون تهران گفت: در سال ۲۰۰۳، پنج کشور ساحلی شامل جمهوری آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه و ترکمنستان با امضای کنوانسیون تهران، چارچوب حقوقی منطقه‌ای مشترکی را برای حفاظت از دریای خزر بنیان نهادند.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: این اقدام فراتر از امضای یک سند بین‌المللی، بیانگر اراده مشترک پنج کشور برای همکاری در حفاظت از یک اکوسیستم مشترک بود.

وی با اشاره به بیش از دو دهه همکاری کشورهای ساحلی خزر افزود: طی این مدت همکاری‌ها در زمینه‌هایی همچون مقابله با آلودگی نفتی، کنترل آلودگی‌های ناشی از منابع خشکی، حفاظت از تنوع زیستی و ارزیابی اثرات محیط زیستی فرامرزی توسعه یافته است، اما امروز باید گام دیگری برداریم؛ گامی از تعهد به اقدام، از اطلاعات پراکنده به داده‌های مشترک، از پایش‌های ملی به پایش‌های هماهنگ منطقه‌ای و از واکنش به بحران به پیشگیری و آمادگی مشترک.

انصاری تصریح کرد: یکی از پیام‌های محوری این اجلاس را می‌توان در این عبارت خلاصه کرد؛ «پنج کشور، یک اکوسیستم، آینده‌ای مشترک». پنج کشور بیانگر مسئولیت مشترک ما، یک اکوسیستم بیانگر پیوستگی واقعی دریای خزر و آینده مشترک یادآور مسئولیتی است که در برابر نسل‌های آینده بر عهده داریم.

وی گفت: سرنوشت خزر را نمی‌توان در مرزهای سیاسی تقسیم کرد؛ جریان‌های آبی، گونه‌های زیستی، آلودگی‌ها و تغییر اقلیم تابع مرزهای سیاسی نیستند و از این رو آینده خزر نیز نمی‌تواند پنج آینده جداگانه باشد.

تأکید ایران بر استفاده از علم و فناوری برای حفاظت از خزر

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین در حفاظت از خزر اظهار کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری برای ساختن این آینده مشترک به علم و فناوری نیاز داریم.

وی افزود: فناوری‌های نوین سنجش از دور، پایش ماهواره‌ای، سامانه‌های هوشمند محیط زیستی، مدل‌سازی اکولوژیک، پایگاه‌های داده مشترک و ابزارهای نوین تحلیل و پیش‌بینی، فرصت‌های ارزشمندی برای شناخت دقیق‌تر تغییرات خزر و واکنش سریع‌تر به تهدیدهای آن فراهم می‌کنند.

انصاری گفت: تبادل داده‌های علمی، ایجاد نظام‌های مشترک پایش، ارزیابی منظم وضعیت اکوسیستم، آمادگی مشترک برای مقابله با حوادث آلودگی، حفاظت از تنوع زیستی و کاهش ورود آلاینده‌ها به دریا باید بیش از پیش تقویت شود.

وی با اشاره به لازم‌الاجرا شدن پروتکل ارزیابی اثرات محیط زیستی فرامرزی در نوامبر ۲۰۲۵ افزود: این اقدام چارچوب همکاری کشورهای ساحلی را برای ارزیابی پیامدهای احتمالی پروژه‌های دارای آثار فرامرزی تقویت می‌کند.

توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست متعارض نیستند

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران بر این باور است که توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست دو هدف متعارض نیستند و توسعه پایدار زمانی محقق می‌شود که فعالیت‌های اقتصادی با ظرفیت اکولوژیک طبیعت و منافع بلندمدت منطقه هماهنگ باشد.

انصاری ادامه داد: از این منظر، علم، داده و ارزیابی‌های محیط زیستی باید در مرکز تصمیم‌گیری‌های مرتبط با دریای خزر قرار گیرند و دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، سازمان‌های مردم‌نهاد و جوامع محلی نیز باید نقش مؤثرتری در این فرایند داشته باشند.

وی گفت: مسئولیت ما تنها در برابر نسل حاضر نیست؛ ما امانتدارانی هستیم که باید خزر را سالم‌تر، پایدارتر و تاب‌آورتر به نسل‌های آینده تحویل دهیم.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرد: جمهوری اسلامی ایران آمادگی خود را برای تعمیق همکاری با کشورهای ساحلی، دبیرخانه کنوانسیون تهران، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، نهادهای علمی و پژوهشی و سایر شرکای منطقه‌ای و بین‌المللی اعلام می‌کند.

انصاری ابراز امیدواری کرد تصمیمات این اجلاس علاوه بر بیانگر اراده سیاسی مشترک کشورهای ساحلی، به نقشه راهی روشن برای اقدامات عملی و قابل سنجش در حفاظت از دریای خزر تبدیل شود.