کردستان میراث جهانی دارد؛ چرا سهم مردم از گردشگری هنوز ناچیز است؟

از سنندج، کردستان را نمی‌توان صرفاً استانی برخوردار از چند اثر تاریخی، چند روستای گردشگری یا تعدادی رشته صنایع‌دستی دانست، این استان در پهنه فرهنگی غرب کشور، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های تاریخی، طبیعی، فرهنگی و هنری را در خود جای داده که اگر به زنجیره‌ای اقتصادی و پایدار تبدیل شوند، می‌توانند بخشی از مسیر توسعه استان را تغییر دهند.

از بناهای تاریخی و محوطه‌های باستانی گرفته تا روستاهای گردشگری، صنایع‌دستی، فرش، کلاش، ظرفیت‌های فرهنگی شهرهایی همچون سنندج، مریوان، بانه و بیجار و حتی مرز و همجواری با اقلیم کردستان عراق، مجموعه‌ای از فرصت‌هایی هستند که می‌توانند گردشگری را از یک فعالیت خدماتی به یک پیشران اقتصادی برای کردستان تبدیل کنند.

با این حال، مسئله اصلی کردستان کمبود ظرفیت نیست؛ چالش مهم‌تر، تبدیل این ظرفیت‌ها به «محصول قابل عرضه»، «برند شناخته‌شده»، «بازار پایدار» و در نهایت «درآمد برای مردم» است. استانی که آثار تاریخی فراوان دارد اما بخشی از آنها نیازمند مرمت و معرفی است، هنرمندانی دارد که تولید می‌کنند اما همچنان با مشکل فروش مواجه‌اند و روستاهایی دارد که قابلیت جهانی‌شدن دارند اما برای دیده‌شدن در فضای رقابتی گردشگری نیازمند زیرساخت و روایت حرفه‌ای هستند.

نشست مسئولان اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان با اصحاب رسانه در آستانه هفته گردشگری و هم‌زمان با گذشت یک سال از آغاز فعالیت مدیریت جدید در هتل شادی سنندج، در واقع فرصتی بود برای ارائه تصویری از آنچه طی یک سال گذشته انجام شده و آنچه قرار است در ادامه مسیر دنبال شود؛ از تعریف پنج پروژه با رویکرد بین‌المللی و تلاش برای افزایش ثبت‌های جهانی گرفته تا افزایش اعتبارات، توسعه صنایع‌دستی، ایجاد بازار فروش، تقویت زیرساخت گردشگری و حفاظت از آثار تاریخی.

اما در کنار این اقدامات، سخنان مدیران حاضر در نشست یک واقعیت دیگر را نیز آشکار کرد؛ بخشی از مشکلات این حوزه دیگر در مرحله شناسایی نیستند و راه‌حل آنها نیازمند تصمیم میان دستگاهی، اعتبار مشخص، زمان‌بندی و مطالبه‌گری مستمر است.

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان: پنج پروژه بین‌المللی را برای استان دنبال می‌کنیم

پویا طالب‌نیا، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان عصر امروز در این نشست با تشریح عملکرد یک‌ ساله این اداره‌کل، رویکرد مدیریتی خود را مبتنی بر استفاده از نیروهای متخصص، کار تیمی و تقویت تعامل میان دستگاهی عنوان کرد.

وی گفت تلاش شده است ساختار داخلی اداره‌کل با استفاده از نیروهای باتجربه و توانمند تقویت شود و در کنار آن، روابط با دستگاه‌هایی که در حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی نقش دارند، از اختلافات گذشته به سمت همکاری و هم‌افزایی حرکت کند.

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان با اشاره به تعامل با دستگاه‌هایی از جمله اوقاف، نیروی انتظامی و منابع طبیعی اظهار کرد: در این مسیر تفاهم‌نامه‌هایی منعقد و برنامه‌های مشترکی تعریف شده که برخی از آنها در سطح کشور نیز تجربه‌های قابل توجهی محسوب می‌شوند.

وی همچنین حضور میدانی در شهرستان‌ها را یکی از رویکردهای جدید اداره‌کل دانست و گفت طی سه ماه گذشته، به جز سروآباد، در تمام شهرستان‌های استان حضور یافته و در جلسات مشترک با فرمانداران، ظرفیت‌ها و مشکلات حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی را بررسی کرده‌اند.

به گفته وی، هدف از این سفرها تنها ارائه گزارش عملکرد اداره‌کل نبوده، بلکه تلاش شده است ظرفیت‌های مغفول هر شهرستان شناسایی و برای آنها برنامه مشخص طراحی شود.

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان یکی از نمونه‌های این رویکرد را بیجار عنوان کرد و گفت حدود ۵۴ حمام تاریخی در این شهرستان شناسایی شده که تاکنون استفاده متناسبی از این ظرفیت صورت نگرفته است.

وی از برنامه‌ریزی برای ثبت این حمام‌ها و تبدیل آنها به یک جاذبه منسجم گردشگری خبر داد و گفت هدف‌گذاری این است که بیجار با عنوان «شهر حمام‌های تاریخی ایران» معرفی شود.

اگر این طرح از مرحله عنوان و ثبت عبور کند و با مرمت، روایتگری، مسیر گردشگری، سرمایه‌گذاری و تبلیغات همراه شود، می‌تواند نمونه‌ای از تبدیل یک ظرفیت پراکنده به یک برند مشخص گردشگری باشد.

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان با تفکیک وظایف روزمره اداری از پروژه‌های تحول‌آفرین گفت: در کنار امور جاری مانند استعلام‌ها، مناقصات و صدور مجوزها، چند پروژه کلان برای استان تعریف شده است.

وی از پیگیری حدود پنج پروژه شاخص با رویکرد بین‌المللی خبر داد و گفت در قروه یک پروژه بین‌المللی در حال پیگیری است، در بانه موضوع تبدیل این شهرستان به شهر صنایع‌دستی و تهیه مطالعات مربوط به آن دنبال می‌شود و تلاش بر این است که ظرفیت‌هایی مانند کلاش به جایگاه جهانی برسند.

به گفته طالب‌نیا، در مریوان نیز موضوع ثبت ظرفیت‌های روستایی به عنوان روستای جهانی گردشگری دنبال می‌شود و در یک شهرستان دیگر نیز پرونده ثبت جهانی در حال تدوین است.

وی تأکید کرد افزایش ثبت‌های جهانی در حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، یکی از اهداف اصلی اداره‌کل برای ارتقای جایگاه کردستان و افزایش توجه گردشگران و سرمایه‌گذاران است.

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان همچنین با اشاره به آسیب واردشده به برخی پروژه‌ها در جریان جنگ اخیر گفت بخشی از پروژه‌هایی که قرار بود در هفته میراث فرهنگی افتتاح شوند، با آسیب مواجه شدند.

وی از همراهی رسانه‌ها در آن مقطع قدردانی کرد و نقش خبرنگاران را در انعکاس وضعیت پروژه‌ها و مستندسازی شرایط استان مهم دانست.

طالب‌نیا از برگزاری دومین جشن مهرگان نیز خبر داد و گفت در صورت مساعدبودن شرایط جوی، این رویداد برگزار خواهد شد.

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان تأکید کرد که جشن مهرگان امسال با رویکردی فراملی دنبال می‌شود و تلاش شده است از ظرفیت چنین رویدادهایی برای تقویت تعاملات فرهنگی و گردشگری استفاده شود.

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان یکی از برنامه‌های مهم اداره‌کل را ایجاد زنجیره تولید، عرضه و صادرات صنایع‌دستی دانست و گفت هدف این است که سنندج به یکی از مراکز مهم صادرات بین‌المللی صنایع‌دستی کشور تبدیل شود.

وی از اختصاص مجموعه‌ای به مساحت حدود ۸ هزار مترمربع برای این منظور خبر داد و گفت جذب سرمایه‌گذار و تأمین اعتبار برای راه‌اندازی این مجموعه در حال پیگیری است.

طالب‌نیا همچنین از برنامه ایجاد مرکز فروش صنایع‌دستی در یکی از زمین‌های بلااستفاده خبر داد تا هنرمندان بتوانند بدون حضور مستمر، محصولات خود را در این مرکز عرضه کنند.

راه‌اندازی فروشگاه صنایع‌دستی در خانه کرد نیز از دیگر برنامه‌های اعلام‌شده بود

مدیرکل میراث فرهنگی کردستان همچنین از تبدیل خانه حبیبی به موزه هنرهای ملی خبر داد و گفت ۱۴ رشته شاخص صنایع‌دستی استان در این مجموعه معرفی خواهد شد.

به گفته وی، در کنار فضای نمایشگاهی، بخش آموزشی نیز برای این موزه در نظر گرفته شده تا این مجموعه صرفاً محلی برای نمایش آثار نباشد و بتواند در انتقال دانش و مهارت‌های صنایع‌دستی نیز نقش ایفا کند.

معاون گردشگری میراث فرهنگی کردستان: سهم گردشگری از تسهیلات به ۱۵ درصد رسید

آرمان وطن‌دوست، معاون گردشگری اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کردستان نیز در این نشست با اشاره به جایگاه گردشگری در اقتصاد استان، از افزایش سهم این حوزه از برخی منابع تسهیلاتی خبر داد.

وی گفت: در سال‌های گذشته سهم حوزه گردشگری از تسهیلات محدود بوده و بخش قابل توجهی از منابع به حوزه‌هایی مانند کشاورزی اختصاص پیدا می‌کرد، اما امسال در شورای برنامه‌ریزی سهم گردشگری به ۱۵ درصد رسیده است.

وطن‌دوست این تغییر را حاصل پیگیری‌های انجام‌شده در سطح استان دانست و گفت در یک سال گذشته حدود ۱۱۸ میلیارد تومان از منابع مختلف از جمله تبصره ۱۸ و سایر منابع برای حوزه گردشگری و صنایع‌دستی پرداخت شده است.

وی همچنین از انتخاب ۱۵ طرح در سطح استان با ارزش حدود ۳.۵ همت و پیش‌بینی اشتغال ۳۰۰ نفر خبر داد.

معاون گردشگری میراث فرهنگی کردستان با اشاره به شرایط جنگی اخیر گفت اقامتگاه‌های بوم‌گردی و مراکز رسمی اقامتی استان در آن مقطع در خدمت مسافرانی قرار گرفتند که از سایر استان‌ها وارد کردستان شده بودند و همچنین برای اسکان افرادی که واحدهای مسکونی آنها آسیب دیده بود، همکاری‌هایی انجام شد.

وی از پیگیری تسهیلات تا سقف ۵ میلیارد تومان با همکاری بنیاد علوی برای فعالان این بخش نیز خبر داد.

وطن‌دوست با اشاره به وضعیت اعتبارات گفت در ابتدای دوره، اعتبار استانی حوزه گردشگری حدود ۱۳ میلیارد تومان بوده است.

وی افزود: با پیگیری‌های انجام‌شده، اعتبار ملی این حوزه که سال گذشته حدود ۸۵ میلیارد تومان بوده، افزایش یافته و در کنار آن از ظرفیت منابع بانک‌ها نیز برای اجرای طرح‌های گردشگری استفاده شده است.

معاون میراث فرهنگی استان کردستان همچنین از جذب ۲۰۰ میلیارد تومان برای سه طرح گردشگری از محل منابع بانک کشاورزی مناطق محروم خبر داد.

وی با اشاره به جایگاه استان در حوزه گردشگری بین‌المللی گفت کردستان به عنوان دبیر غرب کشور در حوزه تعاملات گردشگری، مسئولیت‌هایی در ارتباط با استان‌های همدان، کرمانشاه و آذربایجان غربی دارد.

وطن‌دوست تأکید کرد: بازار اقلیم کردستان عراق، به‌ویژه سلیمانیه و حلبچه، از ظرفیت‌های مهم گردشگری و اقتصادی برای استان است و برنامه‌هایی برای برگزاری نمایشگاه و تقویت این ارتباطات در حال پیگیری است.

وی همچنین به تفاهم با منابع طبیعی اشاره کرد و گفت تلاش شده است زمینه استفاده گردشگری از برخی اراضی و ظرفیت‌های طبیعی با حفظ الزامات محیط‌زیستی فراهم شود.

به گفته معاون میراث فرهنگی استان کردستان در این مدل، بهره‌بردار علاوه بر استفاده از ظرفیت طبیعت، مسئولیت حفاظت از آن را نیز بر عهده خواهد داشت.

وی همچنین از همکاری با نظام مهندسی و پیگیری تفاهم‌نامه‌هایی برای تسهیل امور عمرانی پروژه‌های گردشگری خبر داد.

معاون گردشگری میراث فرهنگی کردستان با اشاره به ظرفیت روستاهای استان گفت از میان ۸۰۰ روستای منتخب کشور، ۱۶ روستا در فرآیندهای مرتبط قرار دارند که دو روستا متعلق به کردستان هستند.

وی تأکید کرد: بخش مهمی از مسیر انتخاب روستاهای جهانی، به معرفی و حضور مؤثر در فضای مجازی مربوط است و از رسانه‌ها خواست در معرفی ظرفیت این روستاها نقش فعال‌تری ایفا کنند.

وی همچنین از نامزدی دوباره یکی از روستاهای استان برای ثبت جهانی خبر داد و بر تکمیل پرونده آن تأکید کرد.

وطن‌دوست در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آسیب‌های واردشده به تأسیسات گردشگری گفت هفت مجموعه گردشگری استان در جریان جنگ خسارت دیده‌اند.

وی از تصویب ۱۹ میلیارد تومان برای دو طرح، از جمله مجتمع الماس، در مرحله نخست خبر داد و گفت پیگیری برای جبران خسارت‌ها ادامه دارد.

معاون صنایع‌دستی کردستان: ۶۲۰ نفر به‌صورت رایگان آموزش دیدند

فرزانه فرج‌الهی، معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث فرهنگی کردستان، نیز گزارشی از عملکرد این حوزه ارائه کرد و گفت در ۱۰ شهرستان استان، حدود ۶۲۰ نفر از مهارت‌آموزان به صورت رایگان در رشته‌های بومی و سنتی آموزش دیده‌اند.

وی از صدور حدود یک‌هزار و ۲۷ مجوز پروانه تولید انفرادی از ابتدای سال خبر داد و گفت یک‌هزار و ۳۳۹ نفر از صنعتگران نیز در مجموع ۱۵۲ میلیارد و ۹۱۰ میلیون تومان تسهیلات دریافت کرده‌اند.

به گفته وی، ۲۱۱ نفر از صنعتگران و هنرمندان استان موفق به دریافت نشان اصالت ملی و ۱۱ نفر نیز موفق به دریافت نشان بین‌المللی شده‌اند.

معاون صنایع‌دستی کردستان راه‌اندازی نخستین هنرستان صنایع‌دستی کشور را یکی از اقدامات مهم این حوزه عنوان کرد و گفت هدف از ایجاد آن، تکمیل زنجیره آموزش از هنرستان تا دانشگاه و توسعه آموزش آکادمیک صنایع‌دستی است.

وی همچنین از تفاهم‌نامه‌های منعقدشده با مجموعه‌هایی همچون اداره‌کل زندان‌ها، اداره‌کل تعاون، کار و رفاه اجتماعی، دانشگاه کردستان و آموزش و پرورش خبر داد.

فرج‌الهی از برگزاری دوره‌های آموزشی مختلف و برنامه‌ریزی برای آموزش رشته‌هایی مانند چاپ پارچه، سفالگری سنتی، ساخت ابزار سنگی و ارغوان‌بافی خبر داد.

وی همچنین از برنامه ایجاد موزه هنرهای سنتی و صنایع‌دستی سخن گفت و افزود هدف از راه‌اندازی این مجموعه، حفظ رشته‌هایی است که در معرض فراموشی قرار دارند و انتقال مهارت‌ها از استاد به نسل جوان است.

معاون صنایع‌دستی کردستان یکی از مشکلات جدی صنعتگران را ضعف در فروش آنلاین دانست و گفت دوره‌های آموزشی برای آشنایی هنرمندان با پلتفرم‌هایی مانند دیجی‌کالا، باسلام و «روستا بازار» برگزار شده است.

به گفته وی، بخشی از صنعتگران اکنون محصولات خود را از این مسیر عرضه می‌کنند.

اما در کنار توسعه فروش آنلاین، مشکل قدیمی بازار فیزیکی همچنان پابرجاست.

فرج‌الهی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده برای ایجاد بازارچه‌های دائمی صنایع‌دستی گفت این تلاش‌ها تاکنون به نتیجه مطلوب نرسیده است.

وی همچنین از عدم همکاری کافی برخی دستگاه‌ها برای راه‌اندازی روزبازار و بازار هنر صنایع‌دستی انتقاد کرد و گفت حتی پیشنهاد برگزاری این بازارها در ساعات شب نیز مطرح شده، اما هنوز مجوز لازم صادر نشده است.

فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگی کردستان: ۲۸ جرم در ۶ ماه نخست سال ثبت شد

سرهنگ منوچهر کیانی، فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگی کردستان، نیز گزارشی از عملکرد حفاظتی این مجموعه در شش ماه نخست سال ۱۴۰۵ ارائه کرد.

وی گفت: در این مدت دو مورد تخریب و ۱۴ مورد حفاری غیرمجاز در استان ثبت شده و مجموع جرایم گزارش‌شده به ۲۸ فقره رسیده است.

به گفته وی، در حوزه کشفیات نیز ۹۱ قلم شیء کشف شده که در میان آنها ۱۸ دستگاه فلزیاب و چهار دستگاه مکانیکی قرار داشته است.

فرمانده یگان حفاظت میراث فرهنگی کردستان از دستگیری ۵۲ نفر در ارتباط با این پرونده‌ها خبر داد.

کیانی همچنین اعلام کرد طی این مدت پنج‌هزار و ۷۲۰ مورد سرکشی از آثار و ابنیه تاریخی استان انجام شده است.

کردستان بیش از «ثبت جهانی» به «اقتصاد جهانی گردشگری» نیاز دارد

آنچه در این نشست ارائه شد، در نگاه نخست فهرستی قابل توجه از اقدامات، اعتبارات، تفاهم‌نامه‌ها، آموزش‌ها، پروژه‌ها و برنامه‌های جدید است؛ اما اگر قرار باشد عملکرد میراث فرهنگی کردستان را نه با تعداد جلسات و تفاهم‌نامه‌ها، بلکه با اثر واقعی آن بر زندگی مردم و اقتصاد استان ارزیابی کنیم، هنوز چند پرسش جدی روی میز باقی می‌ماند.

نخست اینکه “ثبت جهانی، خود هدف نیست؛ ابزار توسعه است.” اگر یک اثر یا روستا ثبت جهانی شود اما مسیر دسترسی مناسب، اقامتگاه استاندارد، خدمات گردشگری، راهنمای حرفه‌ای، تبلیغات، فروش صنایع‌دستی و مشارکت جامعه محلی در کنار آن شکل نگیرد، عنوان جهانی الزاماً به رونق اقتصادی منجر نمی‌شود.

کردستان ظرفیت‌های فراوانی برای ثبت جهانی دارد، اما سؤال مهم‌تر این است که از ثبت‌های موجود چه میزان درآمد، اشتغال و ماندگاری گردشگر برای استان ایجاد شده است؟ این شاخص‌ها باید به همان اندازه تعداد پرونده‌های جهانی مورد توجه قرار گیرند.

دوم، “مسئله صنایع‌دستی کردستان بیش از آنکه تولید باشد، بازار است.” آمار آموزش صدها نفر، صدور بیش از هزار مجوز و پرداخت بیش از ۱۵۲ میلیارد تومان تسهیلات زمانی معنا پیدا می‌کند که هنرمند بتواند محصول خود را با قیمت واقعی بفروشد و از این مسیر درآمد پایدار داشته باشد.

خود معاون صنایع‌دستی نیز به مشکل بازارچه‌های دائمی و نبود همکاری برخی دستگاه‌ها اشاره کرد. اینجا دقیقاً همان نقطه‌ای است که مدیریت استان باید از «پیگیری» عبور کند و به «نتیجه» برسد. وقتی زمین، هنرمند، محصول و حتی تسهیلات وجود دارد اما بازار دائمی وجود ندارد، زنجیره صنایع‌دستی همچنان ناقص است.

سوم، “افزایش اعتبارات اتفاق مثبتی است، اما اعتبار به‌تنهایی توسعه ایجاد نمی‌کند.” آنچه باید در پایان هر سال اندازه‌گیری شود، تعداد پروژه‌های به بهره‌برداری رسیده، میزان سرمایه‌گذاری واقعی، تعداد شغل پایدار، افزایش اقامت گردشگران، میزان فروش صنایع‌دستی و درآمد ایجادشده برای جوامع محلی است.

چهارم، “پروژه‌های پنج‌گانه بین‌المللی باید از سطح عنوان خارج شوند.” هر پروژه باید صاحب، زمان‌بندی، اعتبار، مرحله پیشرفت و خروجی مشخص داشته باشد. اگر قرار است بانه شهر جهانی صنایع‌دستی شود، باید معلوم باشد این عنوان چه میزان بازار جدید برای هنرمندان ایجاد می‌کند؛ اگر مریوان به دنبال ثبت جهانی یک روستاست، باید مشخص شود چه زیرساخت‌هایی تا زمان ثبت فراهم خواهد شد و اگر بیجار قرار است «شهر حمام‌های تاریخی ایران» شود، برنامه مرمت، سرمایه‌گذاری و تور گردشگری آن کجاست.

پنجم، “گردشگری کردستان هنوز با مشکل زیرساخت روبه‌روست.” خود مسئولان به مسائل حمل‌ونقل ریلی و هوایی، اعتبارات عمرانی و خسارت پروژه‌ها اشاره کردند. گردشگری بدون دسترسی آسان، اقامت مناسب و خدمات باکیفیت نمی‌تواند به اقتصاد پایدار تبدیل شود.

از سوی دیگر، قرارگرفتن کردستان در کنار اقلیم کردستان عراق یک مزیت کم‌نظیر است که باید از سطح نمایشگاه و تفاهم‌نامه فراتر رود. بازار سلیمانیه و حلبچه می‌تواند به بازار هدف صنایع‌دستی و مقصد متقابل گردشگری تبدیل شود؛ اما این اتفاق نیازمند برنامه تجاری مشخص، حمل‌ونقل، تبلیغات هدفمند و حضور مستمر بخش خصوصی است.

در حوزه میراث فرهنگی نیز آمار “۲۸ جرم، ۱۴ حفاری غیرمجاز و ۵۷۲۰ مورد سرکشی در شش ماه” نشان می‌دهد حفاظت از میراث همچنان یک مأموریت جدی است. اما در استانی با این حجم از آثار تاریخی، پرسش مهم این است که آیا تعداد نیرو، تجهیزات، دوربین‌ها، پایش هوشمند و امکانات حفاظتی با گستره آثار تناسب دارد یا خیر؟

در نهایت، نشست یک‌ساله میراث فرهنگی کردستان را می‌توان نقطه شروع یک مسیر تازه دانست؛ مسیری که نشانه‌های مثبتی از حرکت به سمت پروژه‌های بزرگ‌تر، تعامل میان دستگاهی، ثبت جهانی و توسعه صنایع‌دستی در آن دیده می‌شود.

اما امتحان اصلی از اینجا به بعد آغاز می‌شود: آیا این برنامه‌ها در پایان سال به پروژه‌های قابل لمس تبدیل خواهند شد؟ آیا هنرمند کردستانی بازار دائمی خواهد داشت؟ آیا گردشگر بیشتر در استان می‌ماند و بیشتر هزینه می‌کند؟ آیا روستاهای جهانی به درآمد پایدار برای مردم محلی می‌رسند؟ آیا آثار تاریخی از فهرست ثبت‌شده‌ها به مقاصد زنده گردشگری تبدیل می‌شوند؟ آیا وعده‌های داده شده محقق خواهد شد؟

پاسخ این پرسش‌هاست که مشخص می‌کند میراث فرهنگی کردستان فقط یک دستگاه متولی آثار تاریخی بوده یا توانسته است “میراث، گردشگری و صنایع‌دستی را به موتور واقعی اقتصاد استان تبدیل کند. رسانه نیز باید از این پس همین شاخص‌ها را دنبال کند؛ نه صرفاً افتتاح‌ها و تفاهم‌نامه‌ها، بلکه نتیجه نهایی آنها برای مردم.