روایت یک طنزپرداز از روزهای بی‌رمق مطبوعات

به گزارش عصر قانون: از بیرجند، روزگاری «توفیق» دست‌به‌دست می‌شد و مجلات طنز بخشی از سرگرمی و مطالعه خانواده‌ها بودند؛ امروز اما اسکرول‌کردن جای ورق‌زدن را گرفته و فشار معیشت، مطبوعات را بیش از گذشته به حاشیه رانده است. محمدحسین یسبی، طنزپرداز بیرجندی و مدیرمسئول «موج کویر»، از روزهایی می‌گوید که خنده روی کاغذ جان داشت و از روزگاری که برای زنده نگه‌داشتن همان لبخند باید با گرانی، فضای مجازی و کم‌حوصلگی مخاطب جنگید.

از «توفیق» تا تلفن همراه؛ وقتی ورق‌زدن جای خود را به اسکرول داد

محمدحسین یسبی در بیرجند، با مرور روزهای رونق نشریات اظهار کرد: مردم این شهر از گذشته به مطالعه، خواندن و نوشتن علاقه داشته‌اند. زمانی که ما دانش‌آموز بودیم، مجلات زیادی منتشر می‌شد و مجلات فکاهی و طنز مانند «توفیق» طرفداران زیادی داشت.

برای نسلی که یسبی از آن سخن می‌گوید، مجله فقط چند برگ کاغذ نبود؛ بخشی از اوقات فراغت، گفت‌وگوهای خانوادگی و حتی آشنایی با مسائل اجتماعی روز بود. طنز هم در میان این نشریات جایگاه ویژه‌ای داشت؛ زبانی که هم می‌خنداند و هم کنایه می‌زد. اما امروز همان مخاطب با انبوهی از محتوا در صفحه کوچک تلفن همراه مواجه است.

یسبی گفت: تلفن همراه و فضای مجازی شرایط را تغییر داده و مطبوعات چاپی با مشکلات بیشتری مواجه شده‌اند. مخاطب امروز بیشتر دنبال مطالب کوتاه است و کمتر حوصله خواندن مطالب طولانی را دارد.

وی افزود: اگر بتوانید یک موضوع را در چند خط بیان کنید، احتمال اینکه مخاطب آن را بخواند بیشتر است. تغییری که تنها به جایگزین‌شدن صفحه نمایش با کاغذ محدود نمی‌شود؛ سرعت دریافت اطلاعات نیز تغییر کرده است. مخاطبی که در چند دقیقه از میان ده‌ها خبر، تصویر و فیلم عبور می‌کند، برای متوقف‌شدن روی یک گزارش یا یادداشت طولانی به دلیل قانع‌کننده‌تری نیاز دارد.

گرانی فقط سفره را کوچک نمی‌کند

اما تمام ماجرای کم‌رونق‌شدن مطبوعات را نمی‌توان به گردن تلفن همراه انداخت. یسبی پای عامل دیگری را نیز به میان می‌کشد؛ معیشت. این فعال مطبوعاتی گفت: وقتی شرایط اقتصادی مردم سخت باشد، خرید روزنامه و مجله ممکن است دیگر در اولویت نباشد.

وی افزود: ممکن است فردی با خودش بگوید با پولی که برای خرید یک مجله پرداخت می‌کنم، می‌توانم نیاز دیگری از زندگی‌ام را برطرف کنم. جمله‌ای ساده که شاید یکی از تلخ‌ترین واقعیت‌های امروز حوزه فرهنگ را نشان دهد. در روزهای دشوار اقتصادی، خانواده ابتدا هزینه‌های ضروری را حفظ می‌کند و بسیاری از اقلام فرهنگی آرام‌آرام از سبد خرید کنار می‌روند.

یسبی معتقد است تأثیر گرانی را نباید فقط در بازار کالاهای ضروری جست‌وجو کرد و تصریح کرد: این شرایط نشان می‌دهد گرانی فقط اقتصاد را تحت تأثیر قرار نمی‌دهد، بلکه حوزه فرهنگ نیز از آن اثر می‌پذیرد. کاهش خرید یک مجله شاید در ظاهر اتفاق بزرگی به نظر نرسد، اما وقتی این انتخاب در مقیاس هزاران خانواده تکرار شود، نتیجه آن کاهش مخاطب، افت تیراژ، افزایش فشار اقتصادی بر نشریه و در نهایت دشوارترشدن ادامه فعالیت رسانه‌های مکتوب است.

«موج کویر»؛ نشریه‌ای که هنوز سودای بازگشت دارد

وقتی صحبت به «موج کویر» می‌رسد، یسبی هنوز از ادامه مسیر سخن می‌گوید. برای او انتشار نشریه طنز فقط یک فعالیت مطبوعاتی نیست؛ بستری برای بازتاب مسائل اجتماعی با زبانی متفاوت است.

مدیرمسئول «موج کویر» با بیان این که اگر از نشریات فرهنگی، طنز و کاریکاتور در خراسان جنوبی حمایت شود، می‌توان فعالیت بیشتری انجام داد، افزود: اگر هزینه انتشار «موج کویر» قابل مدیریت باشد و حمایت لازم وجود داشته باشد، آمادگی دارم فعالیت نشریه را بسیار گسترده‌تر کنم.

صحبت‌های او یک پرسش را پیش روی متولیان فرهنگی قرار می‌دهد؛ در استانی که از ضرورت حفظ هویت فرهنگی و حمایت از استعدادهای بومی سخن گفته می‌شود، رسانه‌های تخصصی فرهنگ و هنر تا چه اندازه امکان ادامه حیات دارند؟

طنز؛ خنده‌ای که قرار نیست فقط بخنداند

شاید مهم‌ترین بخش روایت یسبی آنجا باشد که درباره تعریفش از طنز صحبت می‌کند. وی تأکید کرد: طنز فقط برای خنداندن مردم نیست. گاهی می‌توان موضوعی را با طنز بیان کرد که شاید گفتن مستقیم آن دشوار باشد. همین نگاه، طنز را از یک شوخی زودگذر جدا می‌کند. طنز اجتماعی گاهی مخاطب را می‌خنداند تا چند ثانیه بعد او را مقابل یک واقعیت نه‌چندان خنده‌دار قرار دهد.

یسبی درباره کاریکاتور نیز چنین نگاهی دارد و گفت: کاریکاتور باید مخاطب را به فکر وادار کند. ممکن است فرد ابتدا با دیدن یک تصویر بخندد، اما بعد متوجه شود موضوع مطرح‌شده در آن تصویر یکی از مشکلات واقعی جامعه است.

این طنزپرداز بیرجندی ادامه داد: من بیشتر تلاش کرده‌ام مسائل مردم و شهر را مطرح کنم و در حد توان خودم درباره مشکلات اجتماعی و فرهنگی بنویسم.

مسئول باید تحمل شنیدن نقد را داشته باشد

وقتی طنز به مسائل اجتماعی و مشکلات مردم نزدیک می‌شود، ناگزیر پای نقد نیز به میان می‌آید؛ نقدی که همیشه شنیدنش آسان نیست. یسبی با تأکید بر ضرورت تحمل نقد از سوی مدیران اظهار کرد: مسئول باید بتواند انتقاد را بپذیرد. اگر نقد سازنده است، باید از آن استفاده شود.

وی گفت: نباید هر انتقادی را مخالفت تلقی کرد. رسانه و طنز می‌توانند نقاط ضعف را نشان دهند تا امکان اصلاح آنها فراهم شود.

از نگاه او، طنزپرداز قرار نیست صرفاً منتقدی باشد که نیمه خالی را می‌بیند. نقد در کنار دیدن اقدامات مثبت معنا پیدا می‌کند.

یسبی برای توضیح این نگاه به سال‌های معلمی خود برگشت و گفت: من همیشه به تشویق اعتقاد داشتم. اگر دانش‌آموزی نمی‌توانست دو صفحه مشق بنویسد، به او می‌گفتم یک خط بنویسد و همان یک خط را هم تشویق می‌کردم.

وی افزود: در جامعه نیز باید کارهای خوب دیده شود و در کنار آن، مشکلات برای اصلاح مطرح شود.

استعداد هست؛ فرصت دیده‌شدن چطور؟

بحث طنز و کاریکاتور که به خراسان جنوبی می‌رسد، یسبی از یک تناقض سخن می‌گوید؛ تعداد فعالان این حوزه چندان زیاد نیست، اما این به معنای نبود استعداد نیست. مدیرمسئول «موج کویر» گفت: در استان استعداد وجود دارد و افرادی مانند محمد کارگر در حوزه کاریکاتور فعالیت دارند و محمد سرابی نیز در «بیرجند امروز» کار می‌کند.

وی ادامه داد: باید زمینه‌ای فراهم شود تا جوانان و نوجوانان بیشتر با این هنر آشنا شوند. سپس پرسشی مطرح می‌کند که شاید پاسخ آن، بخشی از چرایی کمبود کاریکاتوریست‌های جوان استان را نیز در خود داشته باشد: «اگر کاریکاتور در نشریات استان منتشر نشود، بچه‌ها از کجا باید با این هنر آشنا شوند؟» این پرسش فقط درباره کاریکاتور نیست. بسیاری از استعدادهای هنری زمانی کشف می‌شوند که نوجوان نمونه‌ای را ببیند، به آن علاقه پیدا کند و جایی برای ارائه نخستین اثر خود داشته باشد.

یسبی گفت: حتی در خانواده خود من نیز افرادی هستند که کاریکاتور می‌کشند و علاقه دارند، اما برای رشد این استعدادها باید زمینه آموزش و انتشار آثار فراهم شود.

تلفن همراه آمد، اما علاقه به هنر نمرد

گسترش تلفن همراه و رایانه شاید شکل مطالعه و ارتباطات را تغییر داده باشد، اما یسبی معتقد است نمی‌توان نتیجه گرفت نسل جدید دیگر علاقه‌ای به هنرهای سنتی ندارد. او برای اثبات این نگاه از خوشنویسی مثال می‌زند.

این فعال فرهنگی گفت: با وجود گسترش گوشی و کامپیوتر، هنوز افرادی هستند که به خوشنویسی علاقه دارند و برای یادگیری آن وقت می‌گذارند.

وی افزود: این موضوع نشان می‌دهد علاقه به هنر همچنان وجود دارد و فقط باید فرصت بروز پیدا کند. در واقع شاید مسئله اصلی، نبود مخاطب یا استعداد نباشد؛ مسئله، فراهم‌کردن مسیری است که استعداد بتواند از علاقه فردی به تجربه حرفه‌ای برسد.

وقتی یک کاریکاتور، صدای مردم می‌شود

یسبی در تمام این سال‌ها یک دغدغه را با خود همراه کرده است؛ دیده‌شدن مسائل مردم خراسان جنوبی. وی گفت: دوست دارم مسائل و مشکلات خراسان جنوبی بیشتر دیده شود و مردم احساس کنند حرف‌هایشان شنیده می‌شود.

این طنزپرداز بیرجندی افزود: طنز و کاریکاتور می‌تواند یکی از راه‌های بیان این دغدغه‌ها باشد؛ زبانی که هم جذاب است و هم می‌تواند یک موضوع جدی را به شکلی متفاوت مطرح کند.

او همچنان از ادامه راه سخن می‌گوید و تأکید دارد: تا زمانی که توان داشته باشم به نوشتن و کاریکاتور ادامه می‌دهم و امیدوارم شرایط اقتصادی و فرهنگی بهتر شود تا بتوانیم با آرامش بیشتری کار کنیم.

لبخندی که نباید خاموش شود

قصه یسبی فقط قصه یک طنزپرداز یا یک نشریه محلی نیست؛ روایت بخشی از تغییرات فرهنگی جامعه است. فاصله میان روزهایی که مجله‌ای مانند «توفیق» دست‌به‌دست می‌شد تا امروز که چند ثانیه برای جلب توجه مخاطب فرصت باقی است، تنها با ظهور تلفن همراه توضیح داده نمی‌شود. اقتصاد، سبک زندگی، تغییر عادت مطالعه و شکل تازه مصرف محتوا، همگی در این دگرگونی سهم دارند.

در این میان، طنز شاید بیش از بسیاری از قالب‌های رسانه‌ای ظرفیت سازگاری با روزگار جدید را داشته باشد؛ کوتاه است، جذاب است و اگر درست ساخته شود، می‌تواند پشت یک لبخند، یک مسئله بزرگ اجتماعی را پنهان کند.

شاید کاغذها کمتر ورق بخورند و شاید «اسکرول» جای بخشی از مطالعه دیروز را گرفته باشد، اما جامعه هنوز به طنزی نیاز دارد که فقط قلقلکش ندهد؛ تلنگرش بزند. لبخندی که درد را انکار نمی‌کند، بلکه آن را چنان روایت می‌کند که شنیده شود.