غارهای خراسان جنوبی؛ گنجینه‌های خاموش در سایه توسعه و معدن‌کاوی

از بیرجند، در حالی که بخش قابل‌توجهی از نگاه‌ها در خراسان جنوبی به ظرفیت‌های معدنی و منابع سطح زمین معطوف است، در زیرِ این سرزمین دست‌کم ۷۴ غار شناسایی شده که بخشی از آن‌ها ظرفیت‌های طبیعی، زمین‌شناختی، زیستی و تاریخی قابل‌توجهی دارند؛ ظرفیت‌هایی که در صورت حفاظت و مطالعه تخصصی می‌توانند به یکی از محورهای گردشگری تخصصی استان تبدیل شوند.

علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی، با اشاره به شناسایی ۷۴ غار در استان، از ثبت و تصویربرداری حضور خفاش‌ها در برخی از این زیستگاه‌ها خبر داده است و گفت: اگرچه بسیاری از غارهای استان فاقد منابع آب پایدار هستند، اما شرایط بسته و ایزوله این محیط‌ها موجب شکل‌گیری زیستگاه‌هایی برای گونه‌های خاصی از حشرات، سوسک‌های سیاه و عنکبوت‌ها شده است. غار «کتوکی» از جمله نمونه‌هایی است که اهمیت زیستی این زیستگاه‌ها را نشان می‌دهد؛ محیط‌هایی که تغییر در عواملی مانند نور، صدا و دما می‌تواند تعادل اکولوژیک آن‌ها را برهم بزند.

«بتون»، «جوجه» و «چنشت»؛ سه ظرفیت متفاوت

مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی در تشریح ظرفیت‌های شاخص غارهای استان، از «بتون»، «جوجه» و «چنشت» به عنوان سه نمونه قابل توجه نام برد و اضافه کرد: غار «بتون» به دلیل ویژگی‌های فنی و ساختار دشوار، برای غارنوردان اهمیت دارد. «جوجه» نیز از منظر ساختارهای پیچیده زمین‌شناسی قابل توجه است و «چنشت» با برخورداری از پیشینه تاریخی، ظرفیت متفاوتی برای مطالعات و گردشگری تخصصی دارد.

با این حال، خانی تأکید دارد که شناسایی یک غار به معنای آماده بودن آن برای گردشگری عمومی نیست و ورود به این عرصه باید پس از انجام مطالعات تخصصی صورت گیرد.

وی با تأکید بر ضرورت رعایت ملاحظات زیست‌محیطی می‌گوید هر غاری را نباید بدون مطالعه و ارزیابی کارشناسی به مقصد گردشگری تبدیل کرد و ورود به برخی غارها باید با محدودیت، مجوز و حضور افراد متخصص انجام شود.

معدن‌کاوی؛ تهدیدی فراتر از دهانه غار

در کنار گردشگری غیرتخصصی، فعالیت‌های معدنی و عملیات اکتشافی از مهم‌ترین تهدیدهای احتمالی برای ساختار غارهای استان به شمار می‌روند. خانی با اشاره به پیچیدگی ساختار غارها می‌گوید این ساختار تنها به دهانه غار محدود نمی‌شود و دالان‌های زیرزمینی ممکن است در فاصله‌های طولانی امتداد داشته باشند. بر این اساس، عملیات عمرانی و معدنی در سطح زمین می‌تواند بر بخش‌های زیرزمینی غارها نیز اثر بگذارد. از این منظر، شناسایی موقعیت غارها پیش از صدور مجوز برای طرح‌های معدنی و عمرانی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ موضوعی که نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های متولی محیط زیست، معدن، آب و میراث فرهنگی است.

غارهای خارج از مناطق چهارگانه؛ حلقه‌ای نیازمند حفاظت

بخش دیگری از چالش حفاظت از غارهای خراسان جنوبی به غارهایی مربوط می‌شود که خارج از مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند. در مناطق چهارگانه، سازوکارهای حفاظتی و حضور محیط‌بانان امکان نظارت بیشتری بر زیستگاه‌ها فراهم می‌کند، اما تعداد قابل توجهی از غارهای شناسایی‌شده استان خارج از این محدوده‌ها قرار دارند.

بر اساس ماده ۱۰ آیین‌نامه مدیریت غارها، مسئولیت غارهای خارج از مناطق چهارگانه بر عهده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. این تقسیم مسئولیت، ضرورت ایجاد سازوکار مشترک و مشخص برای حفاظت از غارها را بیشتر می‌کند؛ به‌ویژه در استانی که غارها در نقاط مختلف آن پراکنده‌اند.

بانک اطلاعاتی؛ گام نخست حفاظت

ایجاد بانک اطلاعاتی غارهای استان و در اختیار قرار دادن اطلاعات آن برای دستگاه‌هایی مانند میراث فرهنگی و آب منطقه‌ای، می‌تواند نخستین گام برای جلوگیری از آسیب به این زیستگاه‌ها باشد. با این حال، صرف ایجاد بانک اطلاعاتی برای حفاظت کافی نیست و اطلاعات ثبت‌شده باید در فرآیند تصمیم‌گیری‌های عمرانی، معدنی و زیرساختی مورد استفاده قرار گیرد. قرار گرفتن اطلاعات مکانی غارها در فرآیند بررسی طرح‌ها و پروژه‌ها می‌تواند امکان شناسایی خطرهای احتمالی پیش از آغاز عملیات را فراهم کند.

ضرورت تدوین نقشه راه مشترک

خراسان جنوبی از یک سو با محدودیت منابع آب و شرایط شکننده محیطی مواجه است و از سوی دیگر، توسعه فعالیت‌های معدنی و اقتصادی در آن اهمیت دارد. در چنین شرایطی، حفاظت از غارها نیازمند رویکردی است که میان توسعه اقتصادی و صیانت از میراث طبیعی توازن ایجاد کند.

غارهای استان تنها حفره‌هایی در دل سنگ نیستند؛ بخشی از آن‌ها زیستگاه گونه‌های خاص، بخشی دارای ارزش زمین‌شناختی و برخی نیز واجد اهمیت تاریخی و فرهنگی هستند.

تدوین نقشه راه مشترک میان دستگاه‌های متولی، تکمیل بانک اطلاعاتی، الزام به بررسی موقعیت غارها پیش از اجرای طرح‌های عمرانی و معدنی و تعیین سازوکار روشن برای حفاظت از غارهای خارج از مناطق چهارگانه، می‌تواند از تبدیل این میراث زیرزمینی به خسارت‌های جبران‌ناپذیر جلوگیری کند.