ماهیت اختلافات اخیر میان باکو با آنکارا چیست؟

احسان فلاحی

اختلافات باکو و آنکارا طی هفته‌های اخیر، از مسائل فرهنگی و محدودیت‌های مربوط به حجاب به تفاوت دیدگاه‌ها درباره روابط با اسرائیل، ارمنستان و ترتیبات منطقه گسترش یافته است. اختلافات مذکور بیانگر تلاش باکو برای بازتعریف حدود اتحاد راهبردی با ترکیه و تثبیت استقلال عمل خود در این مناسبات است.

سرشت و الگوی اختلافات

غیبت علی‌اف در اجلاس سازمان کشورهای ترک در آنکارا، در شرایطی رخ داد که روابط باکو و آنکارا طی هفته‌های اخیر با مجموعه‌ای از اختلاف‌نظرها مواجه شده بود. اگرچه تداخل برنامه‌ کاری به‌عنوان دلیل رسمی این غیبت اعلام شد و جیحون بایراموف به نمایندگی از آذربایجان در اجلاس شرکت کرد، اما دعوت شخصی اردوغان از علی‌اف و عدم حضور وی، از نظر سیاسی واجد اهمیت بود.

این تحول را باید در کنار انتقاد رسانه‌های نزدیک به دولت باکو از فعالیت نهادهای ترکیه‌ای، اختلاف بر سر محدودیت‌های حجاب، تفاوت رویکرد در قبال اسرائیل و ارمنستان ارزیابی کرد. اختلافات موجود بیش از آنکه روابط راهبردی دو کشور را هدف قرار دهد، بیانگر تلاش باکو برای تعیین مرزهای نفوذ آنکارا و بازتنظیم مناسبات بر مبنای استقلال عمل بیشتر است.

در همین چارچوب، تماس تلفنی امروز اوزگور اوزل، رهبر حزب ینی پارتی ترکیه، با علی‌اف از اهمیت سیاسی برخوردار است. این تماس نشان می‌دهد که باکو در تعامل با ترکیه، صرفاً به کانال رسمی دولت محدود نمانده و حفظ ارتباط با سایر بازیگران سیاسی ترکیه بخشی از رویکرد آن برای مدیریت مناسبات دوجانبه است.

گسترش دامنه اختلافات

در پرتو اختلافات مربوط به ممنوعیت حجاب، برخی رسانه‌های نزدیک به دولت آذربایجان، نهادهایی نظیر سازمان اطلاعات ملی ترکیه (MIT)، آژانس همکاری و هماهنگی ترکیه (TIKA)، بنیاد خیریه حقوق بشر و کمک‌های بشردوستانه (IHH)، بنیاد کمک به جوانان (GYF)را به استفاده از پوشش فعالیت‌های فرهنگی برای جمع‌آوری اطلاعات و تلاش برای مداخله سیاسی متهم کرده‌اند. در همین راستا هاکان فیدان به عنوان رئیس پیشین تیکا به یکی از محورهای اصلی انتقادات باکو بر علیه ترکیه تبدیل شده است.

مناسبات ترکیه و اسرائیل به دلیل شرایط امنیتی سوریه و جنگ غزه رو به تیرگی رفته است. لذا ترکیه از متحد قدیمی خود انتظار دارد که باکو در تنش ترکیه و اسرائیل بر سر سوریه و غره متحد بی‌چون چرای آنکارا باقی بماند. اما از منظر تصمیم‌گیران آذربایجانی روابط با اسرائیل با مسئله تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی ارتباط دارد. موضوع اصلی برای باکو الزاماً انتخاب میان ترکیه و اسرائیل نیست؛ بلکه حق استقلال راهبردی در حفظ روابط با شرکایی است که ممکن است با یکدیگر اختلافاتب نیز داشته باشند.

حذف ارجاع به «پیمان قارص» از قانون اساسی نخجوان به معنای کاهش نمادین نقش تاریخی آنکارا در ترتیبات منطقه است. هرچند این موضوع فعلا به عنوان اختلاف‌نظر آشکار مطرح نشده است اما نخجوان از نظر ژئوپلیتیکی برای ترکیه اهمیت ویژه‌ای دارد و ممکن است در بلند مدت منجر به اختلافات جدی‌تری شود.

یکی دیگر از موضوعات اختلاف‌زا به آینده روابط آنکارا با ایروان مرتبط است. جمهوری آذربایجان امضای قرار صلح با ارمنستان را منوط به اصلاح قانون اساسی این کشور کرده است اما آنکارا در برخی زمینه‌ها به طور جدی وارد تعامل با ایروان شده است. اختلاف در این زمینه بنیادین نبوده و مربوط به سرعت عادی‌سازی و ترتیب اقدامات در تعامل با این همسایه مشترک است.

الگوی مدیریت اختلافات از منظر باکو

از مجموع واکنش‌های باکو می‌توان نتیجه گرفت که از نظر مقامات جمهوری آذربایجان سطحی از اختلاف نظر میان متحدین امری عادی است و نباید به مداخله در امور داخلی منجر شود. از نظر باکو اختلاف حجاب، تفاوت رویکردهای اعلامی در قبال اسرائیل و تقدم و تأخر اقدامات در عرصه خارجی ماهیت بنیادین در روابط دو کشور نداشته و نباید به شکاف راهبردی منجر شود.

به نظر می‌رسد که باکو قائل به تفکیک رعایت اصول راهبردی از مدیریت جزئی روابط است. انتظار و خواسته آذربایجان تداوم توافقات راهبردی از جمله اعلامیه شوشا، همکاری‌های انرژی، دفاعی، اقتصادی و سیاسی در عین رعایت کنشگری مستقل طرفین در تصمیمات داخلی و خارجی است.

افزایش اعتماد به نفس باکو پس از پیروزی در قره‌باغ این انتظار را ایجاد کرده است که ترکیه باید استقلال راهبردی جمهوری آذربایجان را به رسمیت بشناسد و همچون یک کارگزار منطقه‌ای در سطح قبرس شمالی با آن رفتار نکند.