پروژه کریدوری ترامپ در قفقاز جنوبی در چه مرحله‌ای است؟

کریدور زنگه‌زور که نام آن، پس از نشست سه‌جانبه ارمنستان، آذربایجان و آمریکا در اوت ۲۰۲۵، به «کریدور ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» یا به اختصار «تریپ» تغییر نام یافت، با عبور از هدف اولیه اتصال جمهوری آذربایجان به نخجوان به یکی از حلقه‌های کلیدی راهبرد آمریکا برای پیوند قفقاز جنوبی، دریای خزر و آسیای مرکزی به شبکه‌های ترانزیتی و انرژی مبدل شده است. علیرغم اینکه عملیات اجرایی برای احداث این پروژه انجام نپذیرفته، ارمنستان و آمریکا گام‌هایی را به سمت عملیاتی‌سازی این پروژه برداشته‌اند که مهم‌ترین موارد آنها انعقاد توافق چارچوب، پیشبرد روندهای قانونی در داخل ارمنستان و تخصیص منابع مالی اولیه از سوی آمریکا است.

توافق چارچوب آمریکا و ارمنستان

وزیر خارجه آمریکا اخیرا در اظهاراتی از آغاز بررسی‌های فنی بخش راه‌آهن در این پروژه خبر داده است؛ اما جزئیات این تلاش‌ها مشخص نیست. بدین ترتیب، مهم‌ترین پیشرفت درباره این کریدور انعقاد توافق ارمنستان و آمریکا درباره چارچوب کلی حقوقی و فنی است. مطابق این توافقنامه، یک شرکت مشترک با نام «شرکت توسعه تریپ» تشکیل می‌شود و امتیاز انحصاری توسعه کریدور برای مدت ۴۹ سال از سوی دولت ارمنستان به این شرکت واگذار می‌شود. در این دوره، سهم ایالات متحده ۷۴ درصد و سهم ارمنستان ۲۶ درصد خواهد بود. اگر امتیاز مذکور برای یک دوره پنجاه ساله دیگر تمدید شود، سهم ارمنستان به ۴۹ درصد افزایش خواهد یافت. همچنین، به شرکت توسعه تریپ اجازه داده خواهد شد برای پیشبرد جنبه‌های مختلف پروژه در حوزه ریلی، جاده‌ای، خط لوله و زیرساخت انتقال داده ابزارهای مالی ویژه (SPV) ایجاد نماید.

پیشرفت روندهای قانونی داخل ارمنستان

در گام بعد، دولت ارمنستان در ۱۶ ژوئیه با تصویب لایحه‌ای جدید در کابینه، نقش این کشور را در توسعه «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین المللی» موسوم به «تریپ» رسمیت بیشتری بخشید. این لایحه دستورالعمل‌های توسعه‌ای مشخص شده در توافق چارچوب میان آمریکا و ارمنستان را در ارمنستان مصوب می‌سازد و در مراحل بعدی برای بررسی حقوقی به دادگاه قانون اساسی و سپس برای رای‌گیری به پارلمان ارسال خواهد شد. اپوزیسیون ارمنستان با تصویب این لایحه و احداث کریدور با مختصات فعلی مخالفند. علیرغم اینکه پاشینیان در انتخابات ماه ژوئن موفق شد مجدد اکثریت را در پارلمان کسب نماید، هنوز مسیرها و ابزارهایی برای اپوزیسیون و مخالفان پاشینیان وجود دارد که موجب تاخیر یا اختلال در این روند شوند.

تخصیص منابع توسط آمریکا

آمریکا برای تامین مالی پروژه و حمایت از توسعه شراکت‌های عمومی-خصوصی حول آن، اقدام به تاسیس «صندوق سرمایه‌گذاری ترانس‌کاسپین» کرده است. هیئت مدیره این صندوق تعیین شده و براساس اظهارات وزیر خارجه آمریکا، مبلغ ۲۰۱ میلیون دلار از منابع دولت آمریکا به آن تزریق شده است. انتخاب نام «ترانس‌کاسپین» نیز نشان می‌دهد که واشنگتن، تریپ را صرفا پروژه‌ای در محدوده قفقاز جنوبی نمی‌بیند و آن را در پیوند با شبکه بزرگتر ترانزیتی و ژئواکونومیکی خود در دریای خزر و آسیای مرکزی تعریف می‌کند.

چشم‌انداز آتی

 از نظر فنی گام‌های باقی‌مانده برای ورود تریپ به مرحله عملیات اجرایی و احداث، امضای اسناد تکمیلی همچون موافقتنامه سهامداران اساسنامه شرکت توسعه تریپ و ایجاد ابزارهای مالی ویژه و مهم‌تر از همه تصویب لایحه در پارلمان ارمنستان هستند. چنانچه اشاره شد، پاشینیان اکثریت موردنیاز برای تصویب این لوایح را در انتخابات کسب کرده است. با این وجود، فشارهای سیاسی بر پاشینیان هم از سوی اپوزیسیون و هم از سوی روحانیت ارمنی ادامه دارد و علیرغم پیشرفت‌ها در تسهیل همکاری تجاری و اقتصادی، هنوز موانعی همچون اصرار آذربایجان بر اصلاح قانون اساسی در مسیر امضای نهایی معاهده صلح میان آذربایجان و ارمنستان مشاهده می‌شود. در عین حال، نباید این مسئله را به مثابه عدم عادی‌سازی روابط دو طرف تلقی کرد و روند فعلی، نمایانگر تمایل هر دو طرف به گسترش پیوندهای اقتصادی است. در این میان، جانمایی ویژه تریپ در راهبرد منطقه‌ای آمریکا نقش پیشران و تسهیلگر را ایفا خواهد کرد و بر انعطاف و عملگرایی طرفین در پیشبرد عملی پروژه خواهد افزود.