PPDA در استقلال و یک معادله دفاعی متفاوت؛ پایین‌تر یا زمین کوچک‌تر؟

به گزارش گروه ورزشی عصر قانون: استقلال در این فصل تنها یک گل خورده؛ آن هم از پرسپولیس در دربی پایتخت که در اصفهان برگزار شد. شاگردان سهراب بختیاری‌زاده سه امتیاز بازی با پیکان را هم کسب کردند اما مهمتر از سه امتیاز ادامه کلین شیت‌های این تیم است.

استقلال برابر پیکان بار دیگر ویژگی‌ای را به نمایش گذاشت که حالا می‌توان آن را یکی از مهم‌ترین نشانه‌های ساختار دفاعی این تیم دانست؛ حریفان به ندرت فرصت پیدا می‌کنند مهاجمانشان را در شرایطی قرار دهند که بتوانند با مدافعان استقلال وارد دوئل‌های خطرناک شوند. در نگاه اول شاید این ویژگی را بتوان با همان تعبیر آشنای «کوچک کردن زمین» توضیح داد، اما این فقط بخشی از ماجراست. پشت این فشردگی، یک اصل مهم‌تر وجود دارد: کنترل عمق خط دفاع، کاهش فاصله بین بازیکنان و ایجاد برتری عددی در منطقه‌ای که توپ قرار دارد. به همین دلیل، برای فهم دفاع استقلال نباید فقط به یک سؤال پاسخ داد که «این تیم چقدر پرس می‌کند؟» سؤال مهم‌تر این است که وقتی پرس اول استقلال شکسته می‌شود، حریف با چه مقدار فضا برای ادامه حمله مواجه است؟

PPDA چه چیزی را به ما می‌گوید و چه چیزی را نمی‌گوید؟

در سال‌های اخیر یکی از شاخص‌های رایج برای اندازه‌گیری شدت پرس، PPDA است: تعداد پاس‌هایی که یک تیم اجازه می‌دهد حریف در مناطق مشخص انجام دهد، پیش از آنکه یک اقدام دفاعی ثبت شود. به زبان ساده، PPDA پایین معمولاً نشانه پرس شدیدتر است؛ یعنی تیم مدافع زودتر برای تحت فشار قرار دادن صاحب توپ اقدام می‌کند اما اینجا یک نکته مهم درباره استقلال وجود دارد.

PPDA به تنهایی نمی‌تواند کیفیت دفاعی این تیم را توضیح دهد چون ممکن است استقلال در یک صحنه اجازه بدهد پیکان چند پاس متوالی داشته باشد و حتی از نظر آماری فشار مستقیمی روی توپ ایجاد نکند، اما در نهایت وقتی توپ به مهاجم پیکان می‌رسد، مهاجم نه فضای چرخش داشته باشد، نه امکان حمل توپ، نه پاس عمقی و نه موقعیت مناسب برای شوت. از نظر PPDA، استقلال شاید در آن لحظه پرس فوق‌العاده شدیدی نداشته باشد اما از نظر تاکتیکی، دفاعش موفق بوده است. این همان تفاوت میان شدت پرس و کیفیت دفاع ساختاری است.

استقلال کجا دفاع می‌کند؟

به نظر می‌رسد یکی از اصول مهم استقلال این است که الزاماً نمی‌خواهد تمام زمین را برای پس گرفتن توپ تحت فشار قرار دهد. اولویت اصلی، جلوگیری از دسترسی حریف به مناطق خطرناک است یعنی استقلال گاهی اجازه می‌دهد حریف جلو بیاید، اما همزمان عمق را از او می‌گیرد. خط دفاع عقب‌تر و منسجم باقی می‌ماند، فاصله مدافعان با یکدیگر کنترل می‌شود و بازیکنان نزدیک توپ به شکلی قرار می‌گیرند که مهاجم حریف برای عبور از نفر اول، بلافاصله با نفر دوم مواجه شود. در واقع، استقلال تلاش می‌کند فضای پشت مدافعان را به حریف قرض ندهد.

این نکته بسیار مهم است؛ چون مهاجم زمانی بیشترین خطر را ایجاد می‌کند که بتواند توپ را در عمق بگیرد، با صورت رو به دروازه بچرخد و سپس در فضایی باز تصمیم بگیرد. استقلال تلاش می‌کند این زنجیره را از همان ابتدا قطع کند. دفاع خوب، همیشه به معنای پس گرفتن سریع توپ نیست، اینجا شاید لازم باشد نگاه رایج به دفاع مدرن را کمی تغییر دهیم. در فوتبال امروز، تیمی که بلافاصله بعد از لو دادن توپ فشار می‌آورد، معمولاً مورد تحسین قرار می‌گیرد اما پرس شدید تنها یکی از روش‌های دفاع است.

کنترل فضا

استقلال در بسیاری از لحظات به جای اینکه به هر قیمت به صاحب توپ حمله کند، ابتدا مطمئن می‌شود که پشت سر مدافع اول و بین خطوط فضای قابل استفاده‌ای وجود ندارد. به همین دلیل ممکن است حریف مالک توپ باشد، اما مالکیتش به موقعیت تبدیل نشود. پیکان می‌تواند توپ را تا یک‌سوم هجومی جلو بیاورد، اما اگر مهاجم در نهایت مجبور شود پشت به دروازه توپ بگیرد، آن مالکیت چه ارزشی دارد؟ این همان جایی است که آمارهایی مثل PPDA باید در کنار شاخص‌های دیگری خوانده شوند.

راز اصلی این موضوع را در حذف تصمیم بعدی مهاجم می‌توان دید. توضیح دادن عملکرد دفاعی استقلال را می توان اینگونه بیان کرد که، این تیم فقط فضا را از حریف نمی‌گیرد؛ گزینه تصمیم‌گیری او را کم می‌کند. مهاجم توپ را دریافت می‌کند، اما نمی‌تواند بچرخد.اگر بچرخد، مدافع دوم مقابل اوست. اگر به کناره برود، فضای مرکزی بسته است.اگر بخواهد پاس آخر بدهد، مسیر پاس عمقی پوشش داده شده است. اگر بخواهد شوت بزند، یا زاویه مناسب ندارد یا چند بازیکن مقابل مسیر ضربه قرار گرفته‌اند.

بنابراین آنچه در نهایت به چشم می‌آید، «کم بودن تک‌به‌تک‌ها» است اما تک‌به‌تک نشدن، خودش یک اتفاق تصادفی نیست. استقلال قبل از شروع دوئل، شرایط دوئل را از بین می‌برد. یک مدافع برای توپ و یک مدافع برای امتداد کار دفاعی در این ساختار که نقش مدافع دوم اهمیت زیادی دارد. مدافع اول می‌تواند برای کنترل صاحب توپ اقدام کند، چون می‌داند پشت سر او پوشش وجود دارد. مهاجم اگر بخواهد با یک حرکت فردی از نفر اول عبور کند، لزوماً به فضای آزاد نمی‌رسد.

این همان چیزی است که برتری عددی را از یک مفهوم آماری به یک ابزار واقعی تبدیل می‌کند. یک نفر برای متوقف کردن توپ؛ یک نفر برای از بین بردن پیامد حرکت مهاجم. در چنین شرایطی، کیفیت فردی مهاجم حریف هم کمتر می‌تواند ساختار استقلال را به هم بزند.

استقلال را باید با چه معیاری سنجید؟

شاید به همین دلیل برای ارزیابی استقلال، در کنار PPDA باید سؤال‌های دیگری هم مطرح کرد: حریف چند بار توانست پشت خط دفاع استقلال صاحب توپ شود؟ چند بار مهاجم حریف توانست با صورت رو به دروازه توپ دریافت کند؟ چند بار حریف وارد موقعیت تک‌به‌تک واقعی شد؟ چند بار پاس آخر از مرکز محوطه یا پشت مدافعان ارسال شد؟ مهم‌تر از همه، چند بار استقلال اجازه داد یک حرکت فردی، ساختار دفاعی‌اش را از بین ببرد؟

همه اینها پرسش‌هایی هستند که بهتر می‌توانند کیفیت دفاعی استقلال را توضیح دهند. ممکن است تیمی PPDA بسیار خوبی داشته باشد اما بعد از شکستن پرس، فضای بزرگی در اختیار حریف بگذارد. در مقابل، استقلال می‌تواند بدون آنکه در تمام لحظات با شدت بالا پرس کند، فضای حمله را به کنترل خود درآورد.

زمین کوچک، نتیجه است؛ عمق بسته، علت

اینجا می‌توانیم به همان تعبیر قدیمی «استقلال زمین را برای حریف کوچک می‌کند» برگردیم، اما با یک تفاوت مهم. زمین برای حریف کوچک نمی‌شود چون استقلال صرفاً بازیکنان زیادی پشت توپ دارد. زمین کوچک می‌شود چون فضاهایی که مهاجم برای انجام حرکت بعدی به آنها نیاز دارد، یکی پس از دیگری حذف می‌شوند. فضای پشت خط دفاع؛ بسته. فضای بین خطوط؛ محدود. فضای چرخش؛ محدود. فضای بعد از دریبل؛ تحت پوشش. در نهایت، فضای لازم برای پاس آخر و ضربه نهایی نیز کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین «کوچک شدن زمین» در استقلال یک شعار نیست؛ نتیجه یک فرآیند دفاعی است. فرآیندی که از کنترل عمق خط دفاع شروع می‌شود، با فشردگی اطراف توپ ادامه پیدا می‌کند و در نهایت با برتری عددی، تصمیم‌گیری مهاجم را محدود می‌کند.

استقلال و دفاعی که قبل از دوئل برنده می‌شود؛ شاید مهم‌ترین ویژگی تیم بختیاری‌زاده در همین نقطه باشد. این تیم تلاش نمی‌کند فقط دوئل‌ها را ببرد؛ تلاش می‌کند تعداد دوئل‌های خطرناک را کم کند و این مسائل در حقیقت تفاوت‌های بزرگتر را رقم می‌زند. وقتی مهاجم حریف در موقعیت تک‌به‌تک قرار می‌گیرد، نتیجه به کیفیت فردی دو بازیکن وابسته می‌شود اما اگر همان مهاجم مجبور شود پشت به دروازه توپ بگیرد، بین دو مدافع بازی کند یا توپ را به منطقه‌ای کم‌خطرتر ببرد، ساختار استقلال پیش از آنکه کیفیت فردی بازیکنان را به آزمون بگذارد، مسئله را حل کرده است. در این مدل، مدافع استقلال قرار نیست قهرمان هر صحنه باشد؛ ساختار باید قهرمان صحنه باشد.

شاید این دقیق‌ترین توصیف از دفاع استقلال در بازی با پیکان و حتی کل فصل تا اینجا باشد: این تیم لزوماً برای گرفتن توپ، همه جا به سراغ حریف نمی‌رود؛ گاهی اجازه می‌دهد حریف توپ را داشته باشد، اما اجازه نمی‌دهد با آن کاری که می‌خواهد انجام دهد. در فوتبال، گاهی بهترین دفاع این نیست که اجازه ندهی حریف به توپ برسد. بهترین دفاع این است که وقتی حریف به توپ رسید، دیگر جایی برای رفتن نداشته باشد.