روایت عضو مجلس خبرگان از روش اجتهادی آیت‌الله شبیری زنجانی

از خرم‌آباد، خبر درگذشت آیت‌الله سید موسی شبیری زنجانی صبح ۳۰ شهریور ۱۴۰۵، در ۹۹سالگی و پس از بیش از هشت دهه حضور علمی در حوزه، منتشر شد.

او در سال ۱۳۰۶ در قم متولد شد. پدرش، آیت‌الله سید احمد شبیری زنجانی، از عالمان حوزه بود و نزدیکی او با آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی، بنیان‌گذار حوزه علمیه قم، بخشی از فضای علمی خانواده را شکل داده بود.

شبیری زنجانی تحصیلات حوزوی را از نوجوانی آغاز کرد و پس از گذراندن دروس مقدماتی و سطح، وارد درس استادان برجسته حوزه شد؛ از سید صدرالدین صدر و آیت‌الله بروجردی در قم تا حضور در نجف و شرکت در درس آیات سید عبدالهادی شیرازی، سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی.

آیت‌الله شبیری زنجانی ۲۱ سال در درس خارج فقه محقق داماد حضور داشت و در همین دوره با چهره‌هایی مانند امام موسی صدر و شهید سید محمد حسینی بهشتی هم‌بحث بود.

تدریس خارج فقه را نیز پیش از سال ۱۳۸۸ قمری آغاز کرد و درس او درباره کتاب حج حدود ۱۵ سال ادامه یافت. در دهه ۱۳۴۰ شمسی از استادان مدرسه حقانی در قم بود و سال‌ها نیز به تدریس خارج اصول پرداخت.

در میان حوزه‌های علمی مورد توجه او، رجال جایگاه ویژه‌ای داشت. تحقیق رجال نجاشی که با استفاده از نسخه‌های متعدد انجام شد، از آثار شاخص آیت‌الله شبیری زنجانی است و بعدها در قالب مجموعه‌ای چندجلدی منتشر شد.

همین رویکرد در پیامی که آیت‌الله احمد مبلغی، نماینده مجلس خبرگان رهبری و نماینده ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی، پس از درگذشت او منتشر کرد، برجسته شده‌است.

او آیت‌الله شبیری زنجانی را فقیهی توصیف می‌کند که در استنباط، شتاب را کنار می‌گذاشت و میان اقوال، موضوعات و دلالت‌های مختلف تفکیک قائل می‌شد.

آیت‌الله مبلغی در پیام خود همین میراث را برجسته کرده و از فقیهی سخن گفته که «با دلیل زیست، با تحقیق اندیشید و با دقت فقهی» به فقاهت پرداخت.

در متن پیام او آمده‌است:

ارتحال فقیه پارسا و مرجع عالی‌قدر، حضرت آیت‌الله العظمی حاج سید موسی شبیری زنجانی (قدس‌سره)، ثلمه‌ای جبران‌ناپذیر بر پیکر حوزه‌های علمیه پدید آورد و حافظه تاریخی و علمی فقاهت را در سوگی عمیق فرو برد.

با غروب این ستاره آسمان حوزه‌های علمیه، یکی از استوارترین پایه‌های اجتهاد اصیل و بالنده فرو ریخت؛ فرزانه‌ای که در تمام روزگاران عمر پربرکت خویش، دانش را به زیور دقت آراست، اجتهاد را در بوته تحقیق گداخت و احتیاط عالمانه را با ژرفای اندیشه پیوند زد.

محضر درس آن فقیه راحل، همواره تماشاگه اجتهاد و بارگاه کاوش و دقت فقهی بود. شاگردان در سایه‌سار کلام او، دو موهبت را توأمان ادراک می‌کردند: حلاوت شهود اجتهاد و لذت چشیدن گوهر تحقیق. گره از فروبسته‌ترین مباحث گشوده می‌شد، مرز اقوال از یکدیگر بازشناخته می‌آمد، حیثیات از هم تمایز می‌یافت و کمند استدلال تنها تا آنجا که توان و ظرفیت داشت پیش می‌رفت؛ نه یک گام فراتر از دلالت و نه یک گام فروتر از شمّ فقاهت.

در بینش فقهی او، شتاب‌زدگی در داوری و شیفتگی به اقوال را مجالی نبود. فرزند راستین دلیل و ساکن همیشگی اقلیم برهان فقهی بود؛ در ساحت حجت منزل می‌گزید و پای از قلمرو دلالت فراتر نمی‌گذاشت.

از همین رو، هرگاه سخن به تعمیم حکم می‌رسید، بارگاه نقد و احتیاط علمی او برپا می‌شد تا مبادا حکمی که در بستری ویژه ریشه دارد، بی‌دلیل متقن به اقلیمی دیگر سرایت کند.

در پهنه علم رجال نیز دیده او تنها بر سطور نام‌ها و فهرست‌ها خیره نمی‌ماند؛ بلکه شامه تیزبین و شمّ تاریخی وی، غبار قرون را از چهره راویان می‌زدود. او رجال حدیث را در خلأ نمی‌دید؛ آنان را در بستر زمانه، در مناسبات طبقات و در سپهر حیات علمی‌شان بازمی‌یافت و از دل اسامی کهن، تاریخ زنده را بازخوانی می‌کرد.

رجال نزد او، فهم عمیق جهانی بود که آن راویان در آن زیسته بودند و حدیث می‌گفتند. این فقیه سفرکرده از شمار فقیهانی بود که در مکتب اجتهاد، طواف بر گرد نص و وقوف ژرف در ساحت حدیث را اولویت نخستین فقاهت می‌دانست.

در نگرش او، انس با سرچشمه روایات و درنگ صبورانه در افق لحن الحدیث، خاستگاهی اصیل بود که فقیه می‌بایست سیر علمی خویش را از آن آغاز کند؛ و درست از فراز همین پایگاه استوار بود که به گستره دیگر ابزارهای استنباط پای می‌نهاد و قواعد اصولی و دقایق مشحون از تجربه‌های فنی و صناعت اجتهادی را به‌کار می‌گرفت، تا اجتهاد همواره بر مدار نص بچرخد و از سرچشمه‌های نخستین خویش فاصله نگیرد.

اینک در فقدان این استوانه استوار، حوزه‌های علمیه و اهل دین در برابر ضایعه‌ای سترگ ایستاده‌اند؛ هجران فقیهی که عمر شریف خویش را وقف اعتلای حقیقت ساخت و اجتهاد را از غبار شتاب پاکیزه داشت.

رحلت این فقیه ژرف‌اندیش و عالم ربانی را به پیشگاه حضرت بقیهالله الاعظم (عج)، رهبر معظم انقلاب اسلامی، مراجع عظام تقلید، حوزه‌های علمیه، بیت مکرم و دودمان شریف ایشان، به‌ویژه فرزندان فرهیخته و اندیشمندشان، و عموم فضلا، شاگردان و ارادتمندان مکتب اهل‌بیت (ع) تسلیت عرض می‌کنم.

از درگاه ایزد منان برای آن فقیه سعید، علو درجات و همنشینی با اولیای الهی، و برای خاندان معزز و بازماندگان، شکیبایی جمیل و پاداش جزیل مسئلت دارم.

سلام و رحمت جاودان خداوند بر فقیهی باد که با دلیل زیست، با تحقیق اندیشید و با دقت فقهی، جلوه‌ای درخشان از شریعت را پیش چشم روزگار نهاد.