کشت غیرمجاز خشخاش در کشور محدود است/فناوری کشت شقایق را نداریم

به گزارش گروه اجتماعی عصر قانون: تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنایع دارویی، به‌ویژه داروهای مبتنی بر مورفین، طی سال‌های اخیر به یکی از موضوعات مهم و در عین حال حساس کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که پس از محدودیت کشت خشخاش در افغانستان، ابعاد تازه‌ای پیدا کرده و ضرورت یافتن راهکارهای پایدار برای تأمین این مواد را بیش از گذشته مطرح کرده است.

در این میان، طرح‌هایی برای استفاده از ظرفیت‌های داخلی، از جمله بهره‌گیری از گیاه «شقایق ایرانی» یا واردات مواد اولیه دارویی، مورد بررسی قرار گرفته است؛ با این حال، هنوز هیچ‌یک از این طرح‌ها به تصویب نهایی نرسیده و هیچ مجوزی برای کشت خشخاش یا شقایق ایرانی با هدف تولید مواد اولیه دارویی صادر نشده است.

از سوی دیگر، موضوع کشت‌های غیرقانونی خشخاش و شاهدانه در برخی مناطق محدود و صعب‌العبور کشور نیز همواره مورد توجه دستگاه‌های مسئول بوده است؛ موضوعی که به گفته معاون مبارزه با موادمخدر ستاد مبارزه با موادمخدر، نباید با موارد محدود به کل کشور تعمیم داده شود.

مرتضی میرزایی، معاون مبارزه با مواد مخدر ستاد مبارزه با موادمخدر نهاد ریاست جمهوری، در گفت‌وگوی تفصیلی درباره آخرین وضعیت طرح تأمین مواد اولیه دارویی، دلایل مطرح شدن ایده استفاده از شقایق ایرانی، امکان یا عدم امکان کشت خشخاش، وضعیت کشت‌های غیرمجاز در کشور و تأثیر محدودیت‌های اعمال‌شده در افغانستان بر الگوی قاچاق مواد مخدر توضیح داده است.

در ادامه، مشروح این گفت‌وگو را می‌خوانید:

 برخی گزارش‌ها از وجود مزارع خشخاش در بعضی مناطق کشور حکایت دارد. آیا چنین موضوعی را تأیید می‌کنید؟

همان‌گونه که در هر جامعه‌ای ممکن  است جرایمی مانند سرقت، قاچاق یا سایر تخلفات وجود داشته باشد، در این حوزه نیز ممکن است افرادی به صورت غیرقانونی اقدام به کشت خشخاش یا شاهدانه کنند. اما قانون به صراحت کشت این گیاهان را ممنوع اعلام کرده و برای آن جرم‌انگاری صورت گرفته است.

هیچ‌گونه مجوزی برای کشت خشخاش یا شاهدانه در کشور صادر نشده و صادر نخواهد شد و در صورت مشاهده، ضابطان قضائی و دستگاه‌های اجرایی موظف به برخورد قانونی هستند.

 برخی طرح‌ها درباره کشت خشخاش برای مصارف دارویی مطرح شده است. آیا چنین مجوزی وجود دارد؟

در مقاطعی طرح‌هایی برای تأمین مواد اولیه برخی داروها مطرح شده است، اما هیچ‌یک از این طرح‌ها تاکنون به تصویب نرسیده و مراحل قانونی آن طی نشده است. بنابراین در حال حاضر هیچ مجوزی برای چنین فعالیتی وجود ندارد.

 وضعیت کشت‌های غیرقانونی در کشور چگونه است؟

ممکن است در برخی نقاط محدود و صعب‌العبور افرادی به صورت غیرقانونی اقدام به کشت مواد مخدر کنند که همکاران ما در دستگاه‌های اجرایی و عملیاتی به طور مستمر در حال شناسایی و برخورد با این موارد هستند.
البته تعمیم این موارد محدود به کل کشور صحیح نیست. استان‌هایی در کشور وجود دارند که حتی یک مورد کشت نیز در آن‌ها مشاهده نشده و در برخی مناطق نیز مردم محلی خود مانع شکل‌گیری چنین فعالیت‌هایی می‌شوند.

آیا آمار مشخصی از میزان کشت غیرقانونی در کشور وجود دارد؟

کشت غیرقانونی ماهیتی پنهان دارد و تا زمانی که گزارشی دریافت نشود یا مأموران به آن دسترسی پیدا نکنند، امکان ارائه آمار دقیق از آن وجود ندارد. معمولاً پس از دریافت گزارش‌های مردمی یا اطلاعات عملیاتی، مأموران وارد عمل شده و نسبت به شناسایی و برخورد اقدام می‌کنند.این مدل برای انتشار نهایی خیلی بهتر است، چون از دل هر پاسخ، سؤال‌های جدید استخراج می‌شود و متن خواندنی‌تر می‌شود. بخش بعدی را بفرست؛ من کل مصاحبه را به همین فرم یکدست می‌کنم.

 برخی گزارش‌ها از وجود مزارع خشخاش در بعضی مناطق کشور حکایت دارد. آیا چنین موضوعی را تأیید می‌کنید؟

همان‌گونه که در هر جامعه‌ای ممکن است جرایمی مانند سرقت، اختلاس یا قاچاق وجود داشته باشد، در این حوزه نیز ممکن است افرادی به صورت غیرقانونی اقدام به کشت خشخاش یا شاهدانه کنند. اما باید توجه داشت که قانون به صراحت کشت این گیاهان را ممنوع اعلام کرده و برای آن جرم‌انگاری صورت گرفته است.

ضابطان قضائی، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای عملیاتی نیز موظف هستند در صورت مشاهده یا اطلاع از چنین مواردی، با آن برخورد کنند. هیچ‌گونه مجوزی برای کشت خشخاش یا شاهدانه در کشور صادر نشده و صادر نخواهد شد.

 وضعیت کشت‌های غیرقانونی در کشور چگونه است و آیا آمار مشخصی از آن وجود دارد؟

ممکن است در برخی نقاط محدود و صعب‌العبور کشور افرادی به صورت غیرقانونی اقدام به کشت مواد مخدر کنند که همکاران ما در دستگاه‌های اجرایی و عملیاتی به صورت مستمر در حال شناسایی و مقابله با این موارد هستند.
اما نباید موارد محدود را به کل کشور تعمیم داد. استان‌هایی در کشور وجود دارند که حتی یک مورد کشت نیز در آن‌ها مشاهده نشده است. در برخی مناطق نیز خود مردم محلی مانع شکل‌گیری چنین فعالیت‌هایی می‌شوند و اجازه انجام این اقدامات را نمی‌دهند.

درباره آمار کشت‌های غیرقانونی نیز باید توجه داشت که ماهیت این اقدامات پنهان است و تا زمانی که گزارشی دریافت نشود یا مأموران به آن دسترسی پیدا نکنند، امکان ارائه آمار دقیق وجود ندارد. معمولاً پس از دریافت گزارش‌های مردمی یا اطلاعات عملیاتی، مأموران وارد عمل شده و نسبت به شناسایی و برخورد با این موارد اقدام می‌کنند.

بنابراین آنچه اهمیت دارد، اتکا به اطلاعات دقیق و پرهیز از تعمیم موارد محدود به کل کشور است؛ چراکه هرگونه اظهارنظر غیرمستند در این حوزه می‌تواند علاوه بر ایجاد برداشت نادرست در داخل، در سطح بین‌المللی نیز علیه کشور مورد سوءاستفاده قرار گیرد.

 برخی معتقدند طرح‌های مطرح‌شده برای تأمین مواد اولیه دارویی، باعث افزایش کشت‌های غیرقانونی یا ایجاد سوءبرداشت در جامعه شده است. ارزیابی شما چیست؟

اتفاقاً یکی از نگرانی‌های ما همین موضوع است. از زمانی که بحث برخی طرح‌ها برای تأمین مواد اولیه دارویی مطرح شد، گاهی این تصور در جامعه به وجود آمد که قرار است کشت خشخاش آزاد شود؛ در حالی که چنین موضوعی اساساً صحت ندارد.

 چرا موضوع تأمین مواد اولیه دارویی در دستور کار ستاد مبارزه با مواد مخدر قرار گرفت؟

پس از روی کار آمدن طالبان در افغانستان و ممنوعیت کشت خشخاش در آن کشور، با دو چالش مواجه شدیم. نخست اینکه اگرچه ورود مواد مخدر به کشور ادامه داشت، اما کشفیات عمدتاً در مقیاس‌های خرد انجام می‌شد و پاسخگوی نیاز بخش دارویی نبود.

از سوی دیگر، مواد ورودی به کشور دارای ناخالصی‌های بالایی بود و برای مراکز تولید دارو صرفه اقتصادی نداشت که این مواد را فرآوری و برای تولید دارو استفاده کنند. به همین دلیل موضوع تأمین مواد اولیه دارویی به یکی از دغدغه‌های ما تبدیل شد.

ستاد مبارزه با مواد مخدر چه راهکارهایی برای تأمین مواد اولیه دارویی پیشنهاد کرده است؟

ما طرحی را در این زمینه ارائه کرده‌ایم که هنوز به تصویب نرسیده است. یکی از پیشنهادها این بود که مواد کشف‌شده در کشور، در حدی که قابلیت استحصال داشته باشند، برای تأمین مواد اولیه دارویی مورد استفاده قرار گیرند.
در کنار آن، دو راهکار دیگر نیز پیشنهاد شد. یکی از این راهکارها واردات مواد اولیه دارویی از خارج کشور بود تا بتوانیم نیاز صنایع دارویی را تأمین کنیم.

همان‌طور که می‌دانید، ایران پیش از انقلاب جزو پنج کشور دارای مجوز کشت قانونی برای تولید مواد اولیه دارویی بود و حتی در این زمینه صادرات نیز داشت، اما پس از انقلاب و به موجب قوانین موجود، این فرآیند متوقف شد.

طرح استفاده از شقایق ایرانی برای تولید مواد اولیه دارویی در چه مرحله‌ای قرار دارد؟

یکی دیگر از پیشنهادهای مطرح‌شده استفاده از گیاه «الیفرا» یا همان شقایق ایرانی است. خاستگاه اولیه این گیاه ایران بوده و در حال حاضر چند کشور از جمله ترکیه آن را کشت می‌کنند.

ویژگی این گیاه آن است که مواد مؤثره آن باید حتماً در کارخانه و با تجهیزات تخصصی استحصال شود و صرفاً برای مصارف دارویی قابل استفاده است. برخلاف خشخاش، امکان استفاده مستقیم از شیره آن وجود ندارد.

علاوه بر این، در حوزه شقایق ایرانی با چالش‌هایی نیز مواجه هستیم؛ از جمله اینکه هنوز بذر مورد نیاز آن را در اختیار نداریم. حتی در صورت واردات بذر از خارج کشور نیز این بذرها معمولاً تنها برای یک دوره کشت قابل استفاده هستند و مسائل فنی خاص خود را دارند.

منظور شما از واردات مواد اولیه، واردات بذر است یا مواد اولیه دارویی؟

منظور ما مواد اولیه دارویی است. بخش عمده داروهای مرتبط بر پایه مورفین تولید می‌شوند و کشورهای دارای مجوز بین‌المللی تولید این مواد محدود هستند. کشورهایی مانند ترکیه، استرالیا، پاکستان و هند در این حوزه فعالیت دارند.

ایران نیز در سال‌های گذشته سابقه واردات قانونی این مواد اولیه را داشته و از کشورهایی مانند هند و ترکیه، بر اساس مجوزها و پروتکل‌های قانونی، مواد اولیه دارویی وارد می‌شده است.

امروز با توجه به شرایط ارزی کشور، واردات این مواد می‌تواند بر هزینه تولید دارو و در نهایت قیمت تمام‌شده آن اثرگذار باشد. به همین دلیل به دنبال راهکارهایی هستیم که بتوانیم این مشکل را به صورت ریشه‌ای حل کنیم. امیدواریم پیشنهادهای ارائه‌شده پس از طی مراحل قانونی به تصویب برسد تا مسئله تأمین مواد اولیه دارویی کشور به شکل پایدار و قانونمند برطرف شود.

کارشناسان وزارت بهداشت در ماه‌های اخیر چندین بار درباره تأمین مواد اولیه دارویی اظهارنظر کرده‌اند و برخی نیز از کشت خشخاش به‌جای شقایق ایرانی دفاع می‌کنند. همچنین پیش‌تر عنوان شده بود که پیشنهاد کشت خشخاش نیز در بسته پیشنهادی ستاد مطرح شده است. چرا تعیین تکلیف این موضوع بیش از یک سال طول کشیده و هنوز به نتیجه نرسیده است؟

من یک موضوع کلی را عرض کنم. هر چقدر بتوانیم به سمت کشت نرویم، به نفع کشور است. ما معمولاً فقط یک کلمه به نام «کشت» را می‌شنویم، اما این کشت از مرحله کاشت تا زمان استحصال مواد مؤثره، نیازمند مراقبت‌ها و نظارت‌های گسترده است.

فرض کنید کشت خشخاش انجام شود و به مرحله برداشت برسد؛ در آن صورت باید سازوکارهای نظارتی بسیار دقیقی برای کنترل برداشت، انتقال و فرآوری آن وجود داشته باشد. در این مسیر کافی است در یک نقطه انحرافی رخ دهد تا مشکلات متعددی ایجاد شود. به همین دلیل اگر بتوانیم بدون ورود به کشت، مواد اولیه مورد نیاز را تأمین کنیم، حتی اگر از طریق واردات باشد، برای کشور مناسب‌تر خواهد بود.

البته واردات نیز هزینه‌های خاص خود را دارد و نیازمند تأمین ارز است. به همین دلیل موضوع شقایق ایرانی یا همان گیاهی که در طرح پیشنهادی مطرح شده، حاصل بررسی‌های کارشناسی گسترده بوده و به‌صورت ناگهانی مطرح نشده است.

در جلسات متعددی که با حضور کارشناسان دستگاه‌های مختلف برگزار شد، گزینه‌های گوناگونی از جمله کشت خشخاش، کشت برخی گیاهان دارویی و سایر راهکارهای تأمین مواد اولیه مورد بررسی قرار گرفت. حتی خود خشخاش نیز گونه‌های مختلفی دارد و موضوع صرفاً محدود به آنچه در افکار عمومی شناخته شده نیست.

در نهایت پس از جمع‌بندی نظرات کارشناسی دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو و سایر نهادهای مرتبط، سال گذشته طرحی تهیه و برای بررسی به ریاست جمهوری ارائه شد.

با وجود تهیه طرح، چرا اجرای آن هنوز آغاز نشده است؟

اجرای چنین طرحی صرفاً به تصویب یک مصوبه محدود نمی‌شود و مقدمات متعددی نیاز دارد. حتی اگر امروز تصویب شود، برای اجرای آن باید زیرساخت‌های لازم فراهم باشد.

به عنوان مثال، در حال حاضر بذر مورد نیاز این گیاه را در اختیار نداریم و باید برای تأمین آن برنامه‌ریزی شود. البته وزارت جهاد کشاورزی اقداماتی را در این زمینه آغاز کرده تا در صورت تصویب نهایی، زمان از دست نرود.

از سوی دیگر، ابتدا باید میزان دقیق نیاز کشور به مواد اولیه دارویی مشخص شود. این برآوردها در حال انجام است و بخش‌هایی از آن نیز انجام شده است. همچنین باید مشخص شود چه نهادی مسئول استحصال مواد مؤثره خواهد بود.

فرآیند استحصال مواد مؤثره شقایق نیازمند تجهیزات و فناوری‌های خاصی است که در حال حاضر در کشور وجود ندارد و باید تأمین شود. بنابراین این موضوع یک فرآیند چندمرحله‌ای است و نیازمند آماده‌سازی زیرساخت‌های مختلف خواهد بود.

هدف ما این است که وابستگی کشور به خارج در حوزه تأمین مواد اولیه دارویی کاهش یابد و بتوانیم بخشی از نیاز کارخانه‌های دارویی را از طریق ظرفیت‌های داخلی تأمین کنیم.

شما در بخش دیگری از صحبت‌ها به موضوع کشت‌های غیرمجاز اشاره کردید. وضعیت این کشت‌ها در کشور چگونه است؟

همان‌طور که عرض کردم، همه استان‌های کشور درگیر این موضوع نیستند. برخی استان‌ها به‌دلیل شرایط جغرافیایی و اقلیمی بیشتر در معرض چنین تخلفاتی قرار دارند. عمدتاً نیز این موارد در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور مشاهده می‌شود.

برای مثال در برخی مناطق زاگرس‌نشین یا در بخش‌هایی از استان سیستان و بلوچستان در سال‌های گذشته مواردی از کشت غیرمجاز مشاهده شده است. البته در برخی مناطق نیز مردم محلی خودشان با این موضوع مقابله می‌کنند. مواردی داشته‌ایم که اهالی روستا یا شوراهای محلی، پس از اطلاع از کشت غیرمجاز، خودشان موضوع را پیگیری و گزارش کرده‌اند.

در بسیاری از عملیات‌های امحا نیز اطلاعات اولیه از طریق مردم در اختیار دستگاه‌های مسئول قرار می‌گیرد. در استان‌هایی مانند کرمانشاه، لرستان و ایلام نیز بخش قابل توجهی از کشفیات و امحاها بر پایه گزارش‌های مردمی انجام شده است.

سال گذشته در برخی مناطق برای شناسایی مزارع غیرمجاز حتی از چندین گروه عملیاتی و تجهیزات ویژه استفاده شد، زیرا دسترسی به برخی نقاط به‌قدری دشوار بود که امکان تردد عادی در آن‌ها وجود نداشت.

واقعیت این است که نیروهای ما در این حوزه تلاش گسترده‌ای انجام می‌دهند، اما در مقابل نیز افراد سودجو و مجرمانی وجود دارند که هر جا زمینه‌ای فراهم شود، سعی می‌کنند از آن استفاده کنند.

شما بارها نسبت به برخی اظهارنظرها درباره کشت غیرمجاز مواد مخدر انتقاد کرده‌اید. دلیل این حساسیت چیست؟

انتقاد ما به اصل بیان واقعیت‌ها نیست؛ مسئله این است که اطلاعات باید دقیق، مستند و قابل دفاع باشد. اگر مسئولی یا نماینده‌ای آماری را مطرح می‌کند، باید مبتنی بر واقعیت‌های موجود باشد. برای مثال گاهی گفته می‌شود در سراسر کشور کشت غیرمجاز انجام می‌شود یا اراضی کشاورزی به کشت خشخاش اختصاص یافته‌اند. در حالی که چنین تعمیم‌هایی با واقعیت‌های موجود مطابقت ندارد.

باید توجه داشت که اظهارات مسئولان و نمایندگان صرفاً در داخل کشور شنیده نمی‌شود. این سخنان در مجامع بین‌المللی نیز ثبت و به عنوان سند مورد استناد قرار می‌گیرد. وقتی یک نماینده مجلس یا مقام مسئول مطلبی را مطرح می‌کند، ممکن است بعدها از همان اظهارات علیه جمهوری اسلامی ایران استفاده شود.

کشوری که بیش از چهار هزار شهید در راه مبارزه با مواد مخدر تقدیم کرده و سال‌ها هزینه‌های سنگینی در این حوزه پرداخته است، نباید با آمارها و اظهارات غیرمستند در معرض اتهام قرار گیرد.

من شخصاً در بسیاری از نشست‌های بین‌المللی حضور داشته‌ام و بارها شاهد بوده‌ام که برخی کشورها یا نهادها بر اساس اطلاعات ناقص، ادعاهایی را علیه جمهوری اسلامی ایران مطرح کرده‌اند. در چنین شرایطی ارائه آمار دقیق و مستند اهمیت بسیار زیادی دارد.

تأکید ما این است که اگر قرار است درباره موضوعی اظهارنظر شود، باید مبتنی بر اطلاعات صحیح و قابل استناد باشد تا نه تنها در داخل کشور موجب برداشت نادرست نشود، بلکه در خارج از کشور نیز زمینه سوءاستفاده علیه جمهوری اسلامی ایران را فراهم نکند.

 پس از محدودیت‌های اعمال‌شده بر کشت خشخاش در افغانستان، وضعیت قاچاق و ترانزیت مواد مخدر از مرزهای شرقی ایران چگونه است؟

قاچاق مواد مخدر از مرزهای شرقی همچنان ادامه دارد، اما شکل آن نسبت به گذشته تغییر کرده است. در گذشته بیشتر با محموله‌های بزرگ و کاروانی مواجه بودیم، اما امروز قاچاقچیان بیشتر از محموله‌های کوچک‌تر استفاده می‌کنند.

اگرچه در افغانستان اقداماتی برای محدود کردن کشت خشخاش انجام شده، اما همزمان تولید مواد صنعتی به‌ویژه شیشه در آن کشور افزایش یافته است. امروز شاهد فعالیت گسترده کارگاه‌های تولید شیشه در آن سوی مرزها هستیم.

در همین ایام اخیر نیز نیروهای اجرایی کشور موفق شدند در دو عملیات جداگانه، دو محموله سنگین شیشه را که هر کدام بیش از یک تن وزن داشتند، کشف کنند. این موضوع نشان می‌دهد بخشی از درآمدی که پیش‌تر از محل تولید تریاک حاصل می‌شد، اکنون از طریق تولید مواد صنعتی جبران می‌شود و این مسئله یک زنگ خطر جدی برای منطقه است.