هند چگونه به شریک تجاری ارمنستان تبدیل شد؟

به گزارش گروه بین‌الملل عصر قانون: به‌رغم آنکه از منظر وسعت و مقیاس همکاری‌های اقتصادی، کشور هند هنوز در زمره شرکای اصلی و درجه یک جمهوری ارمنستان طبقه‌بندی نمی‌شود، اما طی سال‌های اخیر، نقش و جایگاه دهلی‌نو در دستور کار اقتصاد خارجی و دیپلماسی تجاری ایروان به شکل چشمگیری در حال رشد و ارتقا بوده است.

در این گزارش تحلیلی، به بررسی و واکاوی عواملی می‌پردازیم که بستر این توسعه و همگرایی را فراهم آورده‌اند.

جمهوری ارمنستان در حال افزایش و تنوع‌بخشی به صادرات خود به بازار پهناور هند است و دو طرف به طور مستمر در حال گسترش حوزه‌ها و افق‌های همکاری دوجانبه هستند. در این میان، توسعه مسیرهای ترانزیتی و کریدورهای حمل‌ونقل از طریق خاک ایران، چشم‌اندازها و فرصت‌های بی‌نظیر و مضاعفی را برای تجارت و لجستیک میان ایروان و دهلی‌نو گشوده است.

در جریان دیدار نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان و نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند در تاریخ ۳۱ اوت ۲۰۲۶، محور گفت‌وگوها بسیار فراتر از موضوع ساده افزایش حجم مبادلات کالا بود.

رهبران دو کشور حوزه‌های فناوری اطلاعات، بهداشت و درمان، داروسازی، توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری‌های مشترک و صنعت گردشگری را به عنوان بخش‌های امیدوارکننده و دارای اولویت برای همکاری معرفی کردند. بدین ترتیب، پیوندهای اقتصادی ارمنستان و هند به تدریج ابعاد متنوع‌تری به خود گرفته و حوزه‌های وسیع‌تری از اقتصاد را تحت پوشش قرار می‌دهد.

فراز و نشیب‌های تجاری؛ جهش صادرات ارمنستان به هند

طی سال‌های اخیر، حجم مبادلات بازرگانی میان ارمنستان و هند نوسانات و تغییرات کاملاً محسوسی را تجربه کرده است.

در سال ۲۰۲۱ میلادی، حجم صادرات ارمنستان به هند رقمی معادل ۱۲۶.۷ میلیون دلار بود، در حالی که واردات کالاهای هندی به ارمنستان ۸۹.۴ میلیون دلار ثبت شد. یک سال بعد، در سال ۲۰۲۲، مجموع گردش مالی تجاری دو کشور رشد کرد و به حدود ۳۵۸.۶ میلیون دلار رسید.

با این حال، در سال ۲۰۲۳ ساختار و تراز این تجارت دستخوش تغییر شد. صادرات ارمنستان با افت شدیدی به ۳۴.۶ میلیون دلار کاهش یافت، اما در نقطه مقابل، واردات از هند با رشدی خیره‌کننده به مرز ۳۴۹.۵ میلیون دلار رسید. در نتیجه این تغییرات، حجم کل مبادلات تجاری به حدود ۳۸۴.۱ میلیون دلار بالغ شد که کفه ترازوی آن به شدت به نفع محموله‌های وارداتی از هند سنگینی می‌کرد.

در سال ۲۰۲۴، حجم تجارت دوجانبه با افت مواجه شد و به رقم ۲۶۹.۹ میلیون دلار تقلیل یافت. اما این روند نزولی دیری نپایید و در سال ۲۰۲۵، گردش مالی بار دیگر روند صعودی به خود گرفت و به ۳۱۰.۷ میلیون دلار رسید.

نکته حائز اهمیت در این سال، رشد خیره‌کننده و چشمگیر صادرات ارمنستان بود. ظرف یک سال، صادرات ایروان به دهلی‌نو از ۳۶.۴ میلیون دلار به ۸۵.۲ میلیون دلار افزایش یافت. در مقابل، واردات از هند با کاهش جزئی از ۲۳۳.۵ میلیون دلار به ۲۲۵.۶ میلیون دلار رسید.

این روند مثبت و رو به رشد در صادرات کالاهای ارمنی در سال ۲۰۲۶ نیز با قدرت تداوم یافته است. بر اساس آمارهای رسمی، در نیمه نخست سال جاری میلادی، صادرات ارمنستان به هند در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، جهشی ۸۱.۳ درصدی را به ثبت رسانده است.

این پویایی و تحرک آماری به روشنی نشان می‌دهد که بازار هند به مقصدی برجسته‌تر و مهم‌تر برای محصولات تولیدی ارمنستان تبدیل شده است. با این وجود، حجم کلی مبادلات هنوز در سطح متوسطی قرار دارد و شاخص‌های آن از سالی به سال دیگر نوسانات قابل‌توجهی را نشان می‌دهد.

سبد صادراتی؛ از سنگ‌های قیمتی تا فلزات رنگی

در مقطع کنونی، سهم عمده صادرات ارمنستان به هند تنها بر دوش چند گروه کالایی مشخص و محدود استوار است. در میان اقلام اصلی صادراتی ایروان، سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی، مس و مصنوعات مسی، محصولات آلومینیومی، فلزات رنگی و برخی انواع خاص از فرآورده‌های شیمیایی به چشم می‌خورند.

در سوی مقابل، سبد صادراتی هند به ارمنستان از تنوع بسیار بالاتری برخوردار است. دهلی‌نو اقلامی نظیر فرآورده‌های گوشتی، چای، برنج، انواع داروها، محصولات نساجی، جواهرات، مصنوعات پلاستیکی، تجهیزات الکترونیکی و سایر کالاهای صنعتی را به بازار ارمنستان تزریق می‌کند.

از این رو، افزایش حجم صادرات ارمنستان هنوز با گسترش و تنوع‌بخشی متناسب در ساختار کالایی همراه نبوده است. در چشم‌انداز آینده، یکی از مسیرهای اصلی توسعه تجارت دوجانبه، می‌تواند افزایش تنوع و تعداد اقلام صادراتی ارمنستان در بازار هند باشد.

گستردگی و ظرفیت عظیم بازار هند، به خودی خود فرصت‌های بی‌نظیری را برای تحقق این امر فراهم می‌آورد. با این حال، بهره‌برداری بهینه از این ظرفیت‌ها نه تنها به میزان تقاضا، بلکه به شدت به زیرساخت‌های مواصلاتی و شرایط تجاری حاکم میان دو کشور وابسته است.

نقش کلیدی ایران و بندر چابهار در پیوند ژئواکونومیک ایروان-دهلی‌نو

توسعه و شکوفایی تجارت میان ارمنستان و هند، پیوند عمیق و ناگسستنی با پیوستگی ترانزیتی و در دسترس بودن مسیرهای حمل‌ونقل ایمن و مقرون‌به‌صرفه دارد. در این معادله ژئواکونومیک، جمهوری اسلامی ایران جایگاهی محوری و استثنایی به خود اختصاص داده است.

برای هند، بندر راهبردی چابهار در جنوب ایران یکی از حیاتی‌ترین نقاط ترانزیتی در منطقه محسوب می‌شود که از طریق آن، محموله‌های تجاری وارد خاک ایران شده و مسیر خود را به سمت بازارهای شمالی ادامه می‌دهند.

دولت ارمنستان تمایل و انگیزه بالایی برای اتصال به این شبکه ترانزیتی قدرتمند دارد. یکی از مسیرهای کلیدی که هم‌اکنون به شدت مورد توجه قرار گرفته، انتقال کالا از طریق خاک ایران به ارمنستان و سپس امتداد آن به سمت گرجستان و در نهایت اتصال به بنادر دریای سیاه است.

در سپتامبر ۲۰۲۵، مقامات عالی‌رتبه ارمنستان، هند و ایران در جریان یک نشست سه‌جانبه در تهران، به بررسی راهکارهای توسعه پیوستگی ترانزیتی، تقویت کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل «شمال-جنوب»، پیشبرد ابتکار ارمنستانی موسوم به «چهارراه صلح» و بهینه‌سازی استفاده از ظرفیت‌های بندر چابهار پرداختند.

مسیر عبوری از ارمنستان در حال حاضر به عنوان یکی از امیدوارکننده‌ترین محورهای همکاری ترانزیتی شناخته می‌شود که توجه روزافزون طرفین را به خود جلب کرده است.

برای ایروان، این مسیر از چند منظر دارای اهمیت استراتژیک است: از یک سو می‌تواند روابط تجاری و مبادلات کالایی با هند را به شدت تسهیل کند و از سوی دیگر، جایگاه و نقش ارمنستان را در شبکه‌های ترانزیتی منطقه‌ای میان ایران، قفقاز جنوبی و دریای سیاه ارتقا بخشد.

اوراسیا و پیمان تجارت آزاد؛ کاتالیزور روابط دوجانبه

یکی دیگر از پیشران‌های توسعه روابط اقتصادی، مناسبات رو به رشد هند با اتحادیه اقتصادی اوراسیا است که ارمنستان نیز یکی از اعضای فعال آن به شمار می‌رود.

در اوت ۲۰۲۵، هند و اتحادیه اقتصادی اوراسیا سند شرح وظایف را به امضا رساندند که چارچوب و نقشه راه مذاکرات برای دستیابی به توافق‌نامه تجارت آزاد را مشخص می‌کرد. نخستین دور این مذاکرات در نوامبر همان سال برگزار شد و در طول سال ۲۰۲۶ نیز روند این مذاکرات با جدیت ادامه داشته است.

برای جمهوری ارمنستان، امضای نهایی این توافق‌نامه از اهمیت بالایی برخوردار است. کاهش تعرفه‌های گمرکی و رفع سایر موانع تجاری می‌تواند شرایط بسیار مساعدتری را هم برای ورود کالاهای هندی به بازارهای کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا و هم برای صادرات بی‌دغدغه محصولات ارمنی به بازار پهناور هند فراهم سازد.

اگرچه هنوز برای ارزیابی دقیق دستاوردهای آینده این توافق زود است و همه‌چیز به شرایط نهایی قرارداد و فهرست اقلام مشمول رژیم تجارت آزاد بستگی دارد، اما نفس برگزاری این مذاکرات، بستر مستحکمی را برای توسعه تعاملات اقتصادی ارمنستان و هند ایجاد کرده و ابتکارات دوجانبه دو کشور را تکمیل می‌کند.

دیپلماسی اقتصادی؛ گسترش تعاملات مستقیم بخش خصوصی

در سایه توسعه تجارت کلان، ارمنستان و هند با اتخاذ رویکردی پویا، در حال پایه‌ریزی و تقویت ارتباطات مستقیم میان بخش‌های خصوصی و تجار دو کشور هستند. در سال‌های اخیر، طرفین رویدادهای تخصصی و نشست‌های مشترک کارآفرینان را با هدف شناخت دقیق‌تر پتانسیل‌های موجود در بازارهای یکدیگر برگزار کرده‌اند.

به عنوان نمونه، در ماه مه ۲۰۲۴، کنفرانس تجاری هند و ارمنستان با مشارکت فعال «فدراسیون سازمان‌های صادرکننده هند» (FIEO) در دهلی‌نو برگزار شد. در این رویداد، نمایندگان بخش خصوصی راه‌های گسترش تجارت متقابل و برقراری ارتباطات مستقیم شرکتی را مورد واکاوی قرار دادند.

در همان سال، تولیدکنندگان ارمنی با قدرت در نمایشگاه بین‌المللی «ورلد فود ایندیا» (World Food India) شرکت کردند. ارمنستان برای نخستین بار در این نمایشگاه با دو پاویون ملی حضور یافت و محصولات شرکت‌های داخلی خود را در معرض دید خریداران بین‌المللی قرار داد.

همچنین در مارس ۲۰۲۵، چشم‌اندازهای همکاری دوجانبه در دیدار با نمایندگان محافل تجاری هند در «فدراسیون اتاق‌های بازرگانی و صنایع هند» (FICCI) به بحث گذاشته شد. توسعه تجارت، همکاری‌های صنعتی، تقویت گردشگری و جلب مشارکت شرکت‌های هندی در پروژه‌های زیربنایی ارمنستان از جمله مهم‌ترین محورهای این مذاکرات بود.

برای دولت ایروان، این قبیل تماس‌ها ابزاری استراتژیک برای گسترش جغرافیای روابط اقتصاد خارجی و تسهیل دسترسی شرکت‌های ارمنی به بازار بزرگ هند محسوب می‌شود. از نگاه تجار هندی نیز، ارمنستان می‌تواند به عنوان یک پلتفرم و سکوی پرتاب جدید برای تجارت و اجرای پروژه‌های مشترک در منطقه قفقاز و اوراسیا عمل کند.

اگرچه در حال حاضر، تجارت کالا آشکارترین بخش روابط اقتصادی دوجانبه را تشکیل می‌دهد، اما توسعه ارتباطات مستقیم شرکتی، به تدریج زیربنای مستحکمی را برای شکل‌گیری همکاری‌های متنوع‌تر و پایدارتر در آینده ایجاد می‌کند.

نگاه به شرق؛ هند به عنوان بردار جدید اقتصاد ارمنستان

با وجود آنکه هند هنوز در لیست بزرگترین شرکای اقتصادی ارمنستان جای نگرفته، اما وزن و جایگاه این کشور در دکترین اقتصاد خارجی ایروان با سرعتی چشمگیر در حال تغییر و ارتقا است.

طی سال‌های اخیر، این تعاملات حوزه‌های بسیار متنوع‌تری را در بر گرفته است. رشد ملموس صادرات، دوشادوش توسعه تماس‌های تجاری، بررسی ظرفیت‌های نوین ترانزیتی و مهیا کردن شرایط مساعدتر برای تجارت، در حال پیشروی است.

برای ارمنستان، هندوستان در وهله نخست به عنوان یک بازار مصرفی غول‌پیکر و یک مسیر استراتژیک جدید برای توسعه روابط اقتصاد خارجی جذابیت دارد. این رویکرد به معنای جایگزینی شرکای سنتی و اتحادهای پیشین نیست، بلکه نشانگر شکل‌گیری تدریجی و هوشمندانه یک بردار و قطب اقتصادی جدید در سیاست خارجی ایروان است.

اینکه این بردار جدید در آینده تا چه میزان اهمیت و قدرت خواهد یافت، به شکل مستقیمی به پویایی و سرعت رشد تجارت، تکامل پیوستگی‌های ترانزیتی با محوریت ایران و میزان فعالیت و ابتکار عمل بخش‌های خصوصی دو کشور بستگی خواهد داشت.

با این وجود، آنچه امروز کاملاً مبرهن است، این است که مسیر و رویکرد هندی در دستور کار اقتصادی ارمنستان، جایگاهی بسیار برجسته‌تر، استراتژیک‌تر و حیاتی‌تر از چند سال گذشته به خود اختصاص داده است.