چالش‌های عربستان برای اجرای توافق هسته‌ای با آمریکا

گروه بین الملل عصرقانون

عرفان علمشاهی

دو هفته پیش ترامپ توافق هسته‌ای آمریکا با عربستان سعودی را برای بررسی به کنگره ارسال کرد. اگرچه محتوای این توافق محرمانه هنوز در رسانه‌ها منتشر نشده است؛ اما به نظر می‌رسد نوعی از همکاری هسته‌ای میان واشنگتن و ریاض است که مسیر عربستان را برای آغاز غنی‌سازی و بازفرآوری بومی اورانیوم هموار می‌کند. عربستان بیش از هر زمان دیگری به آغاز برنامه هسته‌ای خود نزدیک شده است، هر چند دو چالش جدی پیش رو دارد: عادی‌سازی‌نکردن روابط با اسرائیل و کنگره آمریکا.

توافق هسته‌ای و آینده روابط اسرائیل با عربستان

مجوز آمریکا به ریاض برای آغاز برنامه هسته‌ای بومی در اصل امتیازی بود که عربستان قصد داشت در ازای عادی‌سازی روابط با اسرائیل دریافت کند. برای تل‌آویو نیز قابل پذیرش بود یک کشوری که در حال انعقاد صلح با اسرائیل است و روابط امنیتی قابل توجهی با آن دارد، تحت نظارت و چتر آمریکا یک برنامه هسته‌ای غیرنظامی داشته باشد. با این وجود، عملیات طوفان‌الاقصی و کشتار مردم فلسطین توسط اسرائیل، چنان موجی از نفرت در میان افکار عمومی جهان عرب به وجود آورد که عملاً عادی‌سازی را برای حاکمان ریاض ناممکن کرد.

حال به نظر می‌رسد عربستان می‌خواهد بدون آنکه به سمت عادی‌سازی حرکت کند به یک توافق هسته‌ای با آمریکا برسد. علی‌رغم ادعای کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا مبنی بر اینکه پیمان ابراهیم و توافق هسته‌ای عربستان به طور موازی پیش می‌روند، در سه سال گذشته هیچ پیشرفت و حرکت ملموسی از سمت دو بازیگر برای بهبود روابط سیاسی دیده نشده است. با توجه به تأکید اسرائیل برای تداوم اشغال بخش‌هایی از غزه، به نظر می‌رسد عربستان همچنان نسبت به عادی‌سازی روابط بی‌میل باشد.

عدم عادی‌سازی روابط با اسرائیل چالشی جدی برای عربستان خواهد بود؛ زیرا اگرچه تاکنون ترامپ با پیشرفت این طرح همراهی کرده؛ اما ممکن است تحت فشار حزب خود یا لابی اسرائیل در فرآیند اجرای اختلال ایجاد کند، چه اینکه مدتی است لابی آیپک حملات خود را به این توافق آغاز کرده است. همچنین احتمال می‌رود اسرائیل هرگونه اقدامی (سیاسی، اطلاعاتی یا حتی نظامی) برای جلوگیری از برنامه غنی‌سازی و بازفرآوری بومی در عربستان انجام دهد که خطرات احتمالی جدی برای ریاض به همراه دارد. افزون بر این، عدم عادی‌سازی ممکن است روند تصویب توافق را در کنگره به بن‌بست بکشاند.

مخالفت دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان با توافق هسته‌ای

اگر عربستان با فرآیند عادی‌سازی همراه نشود، مخالفت با برنامه هسته‌ای این کشور یکی از معدود موضوعاتی می‌شود که بخشی از دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان کنگره بر سر آن نظر مشترک دارند. براساس قانون انرژی اتمی ۱۹۵۴، اجرای یک توافق همکاری هسته‌ای میان آمریکا و سایر دولت‌ها نیازمند بررسی کنگره است. طبق بخش ۱۲۳ این قانون، اجرای توافق هسته‌ای نیازمند عدم رأی منفی کنگره است نه همچون پیمان‌ها (Treaty) که به موافقت دوسوم سناتورها نیاز دارد. به عبارت دیگر، در صورتی که کنگره ظرف ۶۰ روز قطعنامه‌ای با رأی اکثریت ساده در مخالفت با این توافق تصویب نکند، به صورت خودکار اجرا خواهد شد.

دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان به دلایلی می‌توانند یک اکثریت برای مخالف با توافق هسته‌ای شکل دهند. دموکرات‌های کنگره – که در گذشته نیز به دلایل حقوق بشری رابطه خوبی با عربستان نداشتند – اشاعه هسته‌ای را نگرانی جدی خود می‌دانند. اخیراً سناتور دموکرات، ادوارد مارکی به همراه چند تن از دموکرات‌های دیگر از جمله برنی سندرز طرح قانونی «منع دستیابی عربستان سعودی به سلاح‌های هسته‌ای» را ارائه کرده‌اند که دولت را از هرگونه توافقی منع می‌کند که اجازه غنی‌سازی و بازفرآوری اوراینوم به ریاض می‌دهد. برخی از جمهوری‌خواهان نیز هم به دلیل مسئله اشاعه و به خاطر فشار لابی اسرائیل موضع مثبتی نسبت به توافق ندارند. به همین خاطر نمی‌توان با اطمینان گفت هم‌حزبیان ترامپ با توافق همراهی می‌کنند.

در مجموع، توافق هسته‌ای آمریکا و عربستان در شرایطی وارد مرحله بررسی کنگره شده که نبود پیشرفت ملموس در عادی‌سازی روابط ریاض و اسرائیل، آینده آن را با ابهام مواجه کرده است. اگر توافق امکان غنی‌سازی و بازفرآوری بومی را برای عربستان فراهم کند، مخالفت بخشی از دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان به‌دلیل نگرانی‌های اشاعه‌ای، حقوق بشری و ملاحظات امنیتی اسرائیل می‌تواند شکل بگیرد. بنابراین، حتی با حمایت دولت ترامپ، عبور توافق از فرآیند کنگره قطعی نیست. ریاض برای اجرای این توافق با موانع سیاسی، حقوقی و امنیتی قابل‌توجهی روبه‌رو خواهد بود.