سیلی ۲ خبرنگار آمریکایی به اسرائیل؛ رونمایی از تلخ‌ترین مستند مصور سال

«طوفان‌الاقصی» در اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ گسترده‌ای که پس از آن در غزه رقم خورد، نقطه‌عطفی تعیین‌کننده در شکست انحصار روایت درباره مسئله فلسطین در جهان به شمار می‌رود. اگر تا پیش از آن، روایت مسلط در جریان‌های اصلی رسانه‌ای و فرهنگی غرب، غالباً مسئله فلسطین را در چارچوب یک «بحران خاورمیانه‌ای پیچیده و حل‌ناشدنی» تقلیل می‌داد، تحولات پس از ۲۰۲۳ مواجهه جامعه فرهنگی، هنری و روشنفکری جهان با این مسئله را وارد مرحله‌ای بی‌سابقه کرد. تا جاییکه از سال ۲۰۲۴ به بعد، مسئله فلسطین از یک موضع‌گیری سیاسی صرف عبور کرده و به «خط‌کش سنجش وجدان اخلاقی» در جهان هنر و ادبیات تبدیل شد؛ چرخشی که نشان داد نقاب بی‌طرفی در برابر پاک‌سازی فرهنگی، دیگر خریداری ندارد.

ماه‌های نخست پس از اکتبر ۲۰۲۳ با موج سنگینی از بایکوت، لغو جوایز ادبی (نظیر ماجرای نمایشگاه کتاب فرانکفورت) و اخراج نویسندگان منتقد همراه بود. با این حال، تلاش ساختارهای غربی برای خفه کردن صدای غزه نتیجه عکس داد. خیزش نویسندگان نام‌آشنایی همچون سالی رونی، امضای بیانیه‌های تاریخی برای تحریم ناشران حامی آپارتاید و همراهی بی‌سابقه دانشگاه‌ها، انحصار روایت صهیونیستی را در دنیا شکست.

از سوی دیگر، کتاب‌فروشی‌های نیویورک، لندن و پاریس پس از ۲۰۲۴ شاهد پدیده‌ای کم‌سابقه بودند؛ صعود آثاری با محوریت فلسطین به صدر پرفروش‌ها نشان داد که افکار عمومی جهان تشنه شنیدن روایت اصیل و تاریخی مظلومیت و مقاومت فلسطین است.

ورود چهره‌های شاخص مستندنگاری جهان به میدان، گام دیگری در ثبت جنایات جنگی بود. نمونه برجسته آن، انتشار اثر مشترک جو ساکو و کریس هجز با عنوان «مرثیه‌ای برای غزه» بر پایه مصاحبه با ده‌ها خانواده آواره فلسطینی است؛ اثری که با زبان هنر و مستندنگاری، مانع از محو حقیقت در زیر آوار بمباران‌ها می‌شوند؛ اثری که حالا در آستانه سالگرد طوفان‌الاقصی قرار است رونمایی شود.

کتاب «مرثیه‌ای برای غزه» (Requiem for Gaza) یکی از مهم‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین آثار متأخر در حوزهٔ روزنامه‌نگاری تحقیقی و ادبیات مستند مصور است که به بررسی ابعاد انسانی، فجایع جنگ و ویرانی‌های غزه پس از عملیات طوفان‌الاقصی و تهاجم همه‌جانبه ارتش اسرائیل می‌پردازد.

در بهار ۲۰۲۵، جو ساکو، کارتونیست و خالق آثار «فلسطین» و «پاورقی‌هایی در غزه»، به همراه کریس هجز، رئیس پیشین دفتر خاورمیانه روزنامه نیویورک تایمز، به قاهره سفر کردند تا با ۲۹ خانواده فلسطینی که به‌تازگی غزه را ترک کرده بودند، مصاحبه کنند. آن‌ها در کتاب «مرثیه‌ای برای غزه» (Requiem for Gaza)، با بهره‌گیری از تجربیات و داستان‌های این خانواده‌ها، به شرح دقیق ابعاد هولناک نسل‌کشی پرداختند؛ از دست دادن خانه‌ها و جوامع، آمار تکان‌دهنده مرگ‌ومیر، آوارگی مداوم، وحشت ناشی از کشتار کورکورانه، گرسنگی و محرومیت، نابودی هرآنچه آشنا و ملموس بود و تقلا برای کنار آمدن با بی‌تفاوتی سنگدلانه جهانی که با وجود ویرانی کامل غزه و کشتار جمعی، همچنان به اسرائیل سلاح می‌رساند.

کتاب «مرثیه‌ای برای غزه» نیز همچون دیگر اثر پرفروش آن‌ دو در نیویورک تایمز با عنوان «روزهای ویرانی، روزهای شورش»، ترکیبی است از کمیک‌ها و تصاویر تک‌صفحه‌ای اثر ساکو که در دل روایت هجز جای گرفته‌اند.

کتاب در قالبی حدوداً ۱۶۰ صفحه‌ای تدوین شده و تلفیقی قدرتمند از گزارش‌نویسی روایی عمیق (نثر هجز) و تصویرسازی مستند سیاه‌وسفید و واقع‌گرایانه (هنر ساکو) است.

کتاب شواهد عینی جنایات را از زبان کسانی که از زیر آوار نجات یافته‌اند روایت می‌کند: ش بیمارستان‌ها و پرسنل درمان، گرسنگی سیستماتیک و محاصره، بمباران بی‌وقفه مناطق مسکونی، پناهگاه‌ها و مدارس و از دست رفتن چندین نسل از یک خانواده در چند ثانیه.

نثر زنده و تأثیرگذار هجز و تصاویر تکان‌دهنده و عمیق ساکو مکمل یکدیگرند و در کنار هم، تصویری از کرامت انسانی و رنجِ ناشی از نسل‌کشی ترسیم می‌کنند. قدرت جمعی این روایت‌های فردی که وقایعی همچون نخستین روز نسل‌کشی، تخلیه اجباری خانه‌ها، ترورهای هدفمند، امیدهای کاذبِ ناشی از آتش‌بس‌ها، آوارگی و غربت دوران تبعید، کشتار بی‌رحمانه و تدفین شتاب‌زده اعضای خانواده و تحقیر زندگی زیر چادرهای برزنتی بدون دسترسی به آب و غذای سالم را ثبت کرده‌اند، تمامی ابعاد این نسل‌کشی را پیش چشم خواننده زنده می‌کند.

در تقابل با این هول و هراس، داستان‌هایی از ایثار و همدلی نیز روایت می‌شود که نشان می‌دهد فلسطینیان چگونه نه‌تنها به انسانیت خود پایبند ماندند، بلکه از نظر اخلاقی بر قاتلان خویش پیروز شدند.

کتاب «مرثیه‌ای برای غزه» با بهره‌گیری از این روایت‌ها، به اثری ترکیبی و تأثیرگذار بدل شده که حاصل همکاری مشترک هر دو نویسنده است. بخش عمده متن کتاب را هجز نوشته و آن را در فصل‌هایی موضوعی تنظیم کرده است که میان آن‌ها دو بخش مصور توسط ساکو گنجانده شده است.

هجز با تحلیل‌های سیاسی و تاریخی گسترده، پیوسته جنگ را محکوم می‌کند. در مقابل، روایت تصویری ساکو پرجنب‌وجوش و فوری به نظر می‌رسد و هرج‌ومرج را در حالی که خانواده‌ها برای بقا تقلا می‌کنند، نشان می‌دهد. داستان‌ها به‌صورت جداگانه قدرتمند هستند؛ به‌خصوص داستان اسامه عبدو، یکی از بازماندگان غزه که تجربه‌اش به موضوع اصلی کتاب تبدیل می‌شود. ساکو در پرتره‌های کارتونی و سبک‌پردازانه‌اش، صحنه‌هایی مانند حمل همسر خسته‌اش توسط عبدو در طول یک راهپیمایی اجباری ۳۵ مایلی را به تصویر می‌کشد.

جو ساکو با جزئیات‌نگاریِ خستگی‌ناپذیر خود، فضای خاکسترگرفته، خرابه‌های بی‌پایان، چادرهای نمور پناهندگان و چهره‌های درهم‌شکسته اما باوقار فلسطینیان را روی کاغذ آورده است. این سبک تصویری به مخاطب اجازه می‌دهد چهره و رنجی را ببیند که در اخبار روزمره به آمار و ارقام خشک تقلیل پیدا می‌کند.

در کل، این اثر با روایت هایی مستند از تراژدی های انسانی که در غزه رخ داده است، در کنار برجسته کردن امیدها، تجربیات و نام‌های شهروندان غزه‌ای که از زندگی خود ریشه‌کن شده‌اند، به یادبودی برای جهانی که از قبل ویران شده تبدیل شده است.

تلاش برای مبارزه با حذف و به چالش کشیدن جهانی بی‌تفاوت، ادای احترام به روستاها، اردوگاه‌های پناهندگان و شهرهایی است که ویران شده‌اند. حفظ داستان‌های تاب‌آوری، شجاعت و فداکاری در مواجهه با آمار وحشتناک مرگ‌ومیر، گرسنگی و محرومیت، و سوگواری برای نابودی خانواده‌ها، از مهم‌ترین نکات قابل‌توجه این کتاب است.

کریس هجز، رئیس پیشین دفتر خاورمیانه روزنامه نیویورک‌تایمز و برنده جایزه پولیتزر است. او که به زبان عربی تسلط دارد، هفت سال را صرف پوشش خبری مناقشه میان اسرائیل و فلسطین کرد که بخش عمده‌ای از آن در غزه سپری شد. او نویسنده ۱۶ کتاب است، از جمله «نسل‌کشی پیش‌گویی‌شده: گزارشی از بقا و مقاومت در فلسطین اشغالی»؛ کتاب پرفروش نیویورک تایمز با عنوان «روزهای ویرانی، روزهای شورش» که آن را مشترکاً با جو ساکو نوشته است؛ و همچنین «جنگ نیرویی است که به ما معنا می‌بخشد» که حاصل دو دهه فعالیت او به عنوان خبرنگار جنگی در آمریکای مرکزی، آفریقا، خاورمیانه و بالکان است. او در دانشگاه‌های کلمبیا، نیویورک، پرینستون و تورنتو تدریس کرده است.

جو ساکو، کارتونیست و روزنامه‌نگارمتولد مالت و ساکن پورتلند است. او چهره‌ای پیشگام در حوزه «روزنامه‌نگاری کمیک» محسوب می‌شود و با انتشار رمان گرافیکی تحقیقی و جریان‌ساز خود با عنوان «فلسطین» در دهه ۱۹۹۰، به این سبک اعتبار و مشروعیت بخشید. او از آن زمان به برجسته‌ترین چهره در این ژانر که عملاً خود بنیان‌گذار آن بوده تبدیل شده و آثار تحقیقی متعددی در حوزه روزنامه‌نگاری گرافیکی منتشر کرده است؛ از جمله «منطقه امن گوراژده»، «پاورقی‌هایی در غزه»، «پرداخت بهای زمین» ساکو برنده جایزه کتاب آمریکا شده است.

نسخه فرانسوی کتاب مرثیه‌ای برای غزه توسط انتشارات Futuropolis در نخستین روزهای شهریور ۱۴۰۵ ترجمه و روانه بازار اروپا (فرانسه، بلژیک و سوئیس) شد و بازتاب بسیار گسترده‌ای در محافل فرهنگی منتقد داشت.