چرا و چگونه فعالیت تجزیه‌طلب ها در جنوب شرق کشور تشدید شده‌است؟

گروه بین الملل عصرقانون:

ویدا یاقوتی

تحولات امنیتی سیستان و بلوچستان در سال ۱۴۰۵ نشان‌دهنده ورود فعالیت گروه‌های مسلح به مرحله‌ای پیچیده‌تر است. افزایش حملات به نیروهای نظامی، گسترش جغرافیایی درگیری‌ها و شکل‌گیری ائتلاف‌هایی با ظرفیت عملیاتی بیشتر، بیانگر تغییر سطح تهدید در جنوب‌شرق کشور است. هم‌زمانی این تحولات با جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران نیز اهمیت این تحولات را دوچندان می‌کند؛ زیرا تضعیف ثبات داخلی، می‌تواند از پیامدهای مطلوب طرف‌های متخاصم در یک منازعه فرسایشی باشد. از این منظر، تحرکات گروه‌هایی مانند جیش‌العدل و جبهه مبارزین مردمی باید در پیوند با تحولات امنیتی داخلی و محاسبات راهبردی بازیگران خارجی بررسی شود.

تغییر الگوی تهدید و ارتقای گروه‌های مسلح سازمان یافته

تحولات میدانی سیستان و بلوچستان از افزایش فراوانی و پیچیدگی عملیات مسلحانه حکایت دارد. ثبت حدود ۷۰ رویارویی مسلحانه میان گروه‌های مسلح و نیروهای امنیتی در سال ۲۰۲۶، بالاترین سطح در دست‌کم یک دهه گذشته است.

الگوی عملیات از ترورهای هدفمند و حمله به گشت‌های انتظامی به سمت کمین‌های جاده‌ای و حمله به مراکز نظامی تغییر کرده است؛ روندی که نشان‌دهنده افزایش جسارت عملیاتی و تلاش برای تحمیل هزینه‌های مستمر به ساختار امنیتی کشور است.

از تحولات مهم دیگر، شکل‌گیری جبهه مبارزین مردمی در آذر ۱۴۰۴ و پیوستن جیش‌العدل، حرکت نصر بلوچستان و پادا بلوچ به این ائتلاف است. این همگرایی می‌تواند ظرفیت هماهنگی عملیاتی این گروه‌ها را افزایش دهد؛ هرچند میزان انسجام فرماندهی و توان واقعی آن‌ها برای اجرای عملیات هماهنگ همچنان نیازمند بررسی است.

جنگ تحمیلی علیه ایران و فرصت‌سازی برای گسترش ناامنی داخلی

در شرایطی که بخش مهمی از ظرفیت دفاعی کشور درگیر مقابله با تهدیدات خارجی است، افزایش فعالیت گروهک‌ها در مناطق مرزی می‌تواند فشار هم‌زمان بر ساختار امنیتی ایجاد کند. پراکنده‌سازی ظرفیت دفاعی، افزایش هزینه تأمین امنیت داخلی و اختلال در بازسازی و تثبیت شرایط پس از جنگ، از منافعی است که طرف‌های متخاصم می‌توانند از تشدید ناامنی به دست آورند. در این چارچوب، احتمال بهره‌برداری آمریکا و رژیم صهیونیستی از ظرفیت گروه‌های مسلح جنوب‌شرق، فرضیه‌ای جدی در ارزیابی امنیتی محسوب می‌شود.

عمق فرامرزی تهدید

مجاورت سیستان و بلوچستان با پاکستان و وجود مسیرهای قاچاق، دشواری کنترل کامل مرزها و پیوندهای اجتماعی دو سوی مرز، امکان فعالیت شبکه‌های فرامرزی را فراهم کرده است. ازاین‌رو، مقابله با گروه‌های مسلح مستلزم توجه به محیط عملیاتی و لجستیکی پیرامون آن‌هاست.

تهران باید در تعامل با اسلام‌آباد، شناسایی و انهدام زیرساخت‌های پشتیبانی گروه‌های مسلح، کنترل مسیرهای انتقال سلاح و افزایش هماهنگی اطلاعاتی را دنبال کند؛ درعین‌حال، باید از تبدیل اختلافات امنیتی به تنش سیاسی میان دو کشور جلوگیری شود.

افغانستان نیز در معادلات امنیتی شرق ایران اهمیت دارد. ضعف کنترل برخی مناطق مرزی، شبکه‌های قاچاق و تهدیدات افراط‌گرایانه می‌تواند بر امنیت منطقه تأثیر بگذارد. مسئولیت حکومت طالبان در جلوگیری از استفاده گروه‌های مسلح از قلمرو افغانستان باید در تعاملات دوجانبه با کابل پیگیری شود.

پیامدهای ژئوپلیتیکی و الزامات سیاستی

اهمیت امنیت سیستان و بلوچستان فراتر از کنترل گروه‌های مسلح است و با جایگاه ژئوپلیتیکی سواحل مکران و بندر چابهار ارتباط مستقیم دارد. افزایش ناامنی در چابهار می‌تواند هزینه سرمایه‌گذاری، اجرای پروژه‌های عمرانی، فعالیت پیمانکاران و انتقال کالا را افزایش دهد و مانع از بهره‌برداری از مزیت‌های اقتصادی این منطقه شود.

مقابله با این تهدید مستلزم تلفیق اقدامات اطلاعاتی، امنیتی، دیپلماتیک و اجتماعی است. تقویت اشراف اطلاعاتی بر شبکه‌های مسلح، شناسایی مسیرهای تأمین مالی و تسلیحاتی، هماهنگی دستگاه‌های مسئول و دیپلماسی فعال مرزی باید در کنار پیگیری مسئولیت دولت‌های همسایه قرار گیرد.

شکل‌گیری جبهه مبارزین مردمی و افزایش عملیات‌ها توسط این گروه می‌تواند به بحرانی جدی در معادلات امنیتی جنوب شرق ایران تبدیل شود. همچنین احتمال بهره‌برداری بازیگران خارجی از ظرفیت این گروه‌ها برای افزایش فشار بر جمهوری اسلامی ایران، فرضیه‌ای راهبردی و قابل اعتناست. بنابراین، اولویت جمهوری اسلامی ایران باید جلوگیری از تبدیل ناامنی‌های جنوب‌شرق به جبهه‌ای مکمل در راهبرد فشار خارجی باشد؛ هدفی که تحقق آن مستلزم تلفیق اقتدار امنیتی، دیپلماسی، همکاری فعال منطقه‌ای و تقویت پیوندهای اجتماعی و اقتصادی در سیستان و بلوچستان است.